Hammom
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com
Hammom — çömiliş, yuviniş va poklaniş uçun qurilgan maxsus bino. Asosiy xonasida issiq sui va issiq havo (turk, fin, Rim H.larida), issiq suv va buğ (rus, tatar H.larida) ta'sirida tsrlab, yuviniladi. In-son salomatligida H.ning aqamiyati katta.
Şarq mamlakatlarida öziga xos me'moriy H.lar qadimdan ma'lum. Yozma manbalar, arxeologiya ma'lumotlari 10—12- a.larda Örta Osiyo (Buxoro, Taroz, Niso va b. şaharlar) da H.lar issiklikni saqlaş maq-sadida yerni çuqur qazib, deyarli yer ostida, yarim yer töla tarzida qurilganini körsatadi. Buxoroda 16-a.da qurilgan Misgaron, Sarro-fon H.lari saqlangan. Arxitekturasi bir-biriga juda öxşaş bölgan bu H.larning yeçiniş xonasi, çoy içib hordiq çiqariladigan katta (yoğoç ustunli) xona, örtada asosiy uqalaş xonasi, uning atrofida yuviniladigan xonalar bölib, ular katta va kiçik gumbazlar bilan yopilgan. Ğişt, toş terib işlangan hovuzak (bak) larda issiq va qay-noq suvlar, xonalar ostidan qaynoq havo bilan isitilgan. Xonalardan xonalarga ötilgan (xonalar içkariga tomon tobora isiy borgan). Oqava suvlar uçun ariqçalar qazilgan, xuşböy moddalar va kul suv (iş-qorli suv) uçun möljallangan hovuzçalar sirti suvga çidamli maxsus qorişmalar («qir») bilan qoplangan. Devorlar ganç bilan suvalgan, sirli sopol parçinlar bilan bezatilgan. Şahrisabz, Qarşi, Xiva (Anu-şon H.i) kabi şaharlarda qad. me'moriy H.lar saqlangan. Turkiyada 15—17-a.larda qurilgan uluğvor H.lar saqlangan. Ularning köpçiligi ayollar va erkaklar uçun ikki qismdan iborat simmetrik qilib qurilgan. Boyazid hammomi (1501), me'mor Xöja Sinon loyihasi bilan qurilgan Çinnili (1545), Xaseki (1556) H.lari muhim jamoat binolari qatorida serhaşamligi bilan diqqatni tortadi.
Zamonaviy H.larning turli-tuman şakllari mavjud; suziş bas-seynlari, dezinfeksiya kameralari, fizioterapiya tadbirlari uçun xonalari, vannali va duşli, alohida xonalari duşlardan iborat yozgi pavilonlari bölgan H.lar bor. H.larning tarhi ularning vazifasiga qarab belgilanadi.
Kişi H.da yuvinganida uning barça organizmi ta'sirlanadi. Issiqxonada badanning issiqtik çiqarişi qisman töxtaydi, uning t-rasi 38—39° gaça kötariladi. Organizmda oksidlaniş jarayoni va moddalar almaşinuvi kuçayadi. Badandan kuçli ter çiqişi tufayli organizmning moddalar almaşinuvida hosil böladigan mahsulotlarning çiqib ketişi zörayadi, buyrakning işi yengillaşadi. Issiq havo ta'sirida teri kapillyar qon tomirlari kengayib, qon aylanişi yaxşilanadi. Yurak kasalligi, ateroskleroz, anevrizma, gi-pertoniya bilan oğrigan kişilar, şuningdek, bolalarning issiqxona (buğxona)dan foydalanişlari yaramaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАММОМ — чўмилиш, ювиниш ва покланиш учун қурилган махсус бино. Асосий хонасида иссиқ суи ва иссиқ ҳаво (турк, фин, Рим Ҳ.ларида), иссиқ сув ва буғ (рус, татар Ҳ.ларида) таъсирида тсрлаб, ювинилади. Ин-сон саломатлигида Ҳ.нинг ақамияти катта.
Шарқ мамлакатларида ўзига хос меъморий Ҳ.лар қадимдан маълум. Ёзма манбалар, археология маълумотлари 10—12- а.ларда Ўрта Осиё (Бухоро, Тароз, Нисо ва б. шаҳарлар) да Ҳ.лар иссикликни сақлаш мақ-садида ерни чуқур қазиб, деярли ер остида, ярим ер тўла тарзида қурилганини кўрсатади. Бухорода 16-а.да қурилган Мисгарон, Сарро-фон Ҳ.лари сақланган. Архитектураси бир-бирига жуда ўхшаш бўлган бу Ҳ.ларнинг ечиниш хонаси, чой ичиб ҳордиқ чиқариладиган катта (ёғоч устунли) хона, ўртада асосий уқалаш хонаси, унинг атрофида ювиниладиган хоналар бўлиб, улар катта ва кичик гумбазлар билан ёпилган. Ғишт, тош териб ишланган ҳовузак (бак) ларда иссиқ ва қай-ноқ сувлар, хоналар остидан қайноқ ҳаво билан иситилган. Хоналардан хоналарга ўтилган (хоналар ичкарига томон тобора исий борган). Оқава сувлар учун ариқчалар қазилган, хушбўй моддалар ва кул сув (иш-қорли сув) учун мўлжалланган ҳовузчалар сирти сувга чидамли махсус қоришмалар («қир») билан қопланган. Деворлар ганч билан сувалган, сирли сопол парчинлар билан безатилган. Шаҳрисабз, Қарши, Хива (Ану-шон Ҳ.и) каби шаҳарларда қад. меъморий Ҳ.лар сақланган. Туркияда 15—17-а.ларда қурилган улуғвор Ҳ.лар сақланган. Уларнинг кўпчилиги аёллар ва эркаклар учун икки қисмдан иборат симметрик қилиб қурилган. Боязид ҳаммоми (1501), меъмор Хўжа Синон лойиҳаси билан қурилган Чиннили (1545), Хасеки (1556) Ҳ.лари муҳим жамоат бинолари қаторида серҳашамлиги билан диққатни тортади.
Замонавий Ҳ.ларнинг турли-туман шакллари мавжуд; сузиш бас-сейнлари, дезинфекция камералари, физиотерапия тадбирлари учун хоналари, ваннали ва душли, алоҳида хоналари душлардан иборат ёзги павильонлари бўлган Ҳ.лар бор. Ҳ.ларнинг тарҳи уларнинг вазифасига қараб белгиланади.
Киши Ҳ.да ювинганида унинг барча организми таъсирланади. Иссиқхонада баданнинг иссиқтик чиқариши қисман тўхтайди, унинг т-раси 38—39° гача кўтарилади. Организмда оксидланиш жараёни ва моддалар алмашинуви кучаяди. Бадандан кучли тер чиқиши туфайли организмнинг моддалар алмашинувида ҳосил бўладиган маҳсулотларнинг чиқиб кетиши зўраяди, буйракнинг иши енгиллашади. Иссиқ ҳаво таъсирида тери капилляр қон томирлари кенгайиб, қон айланиши яхшиланади. Юрак касаллиги, атеросклероз, аневризма, ги-пертония билан оғриган кишилар, шунингдек, болаларнинг иссиқхона (буғхона)дан фойдаланишлари ярамайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.