Haqiqat

Haqiqat — voqelikning kişi ongida töğri aks etişi, bilimlarimizning obyektiv reallikka mos kelişi. H. insonning borliqni bilişdagi asosiy maqsadlaridan biri. U asosan inson bilimlari bilan borliqdagi narsa va hodisalar örtasidagi munosabat masalasini öz içiga oladi. Antik davr mutafakkirlari (Epikur, Demokrit, Lukretsiy) H.ni bilimlarimizning narsa va hodisalar mohiyatini ifodalaşga mos kelişi sifatida tuşunganlar. Bunday tuşuniş yangi davr faylasuflariga (F.Bekon, B.Spinoza, K.Gelvetsiy, D.Didro, P.Golbax, M.V.Lomonosov, L.Feyerbax) ham xosdir.

H.ning obyektiv, mutlaq, nisbiy şakllari bor. Amaliyot tasdiklagan har qanday bilim obyektiv H.dir. Bunda olamdagi narsa va hodisalar mohiyati inson ongiga boğliq emas (H. mazmunan obyektiv, lekin şaklan inson tafakkuri faoliyatining natijasi sifatida subyektivdir). Borliqdagi narsa va hodisalar haqidagi töliq, aniq, mukammal bilimlar mutlaq H.dir. Nisbiy H. obyek-tiv H.ning ba'zi tomonini, bölagini, qismini aks ettiruvçi bilimdir, u obyektni töla, mukammal aks ettira olmaydi. Biliş nisbiy H.lardan mutlaq H.lar tomon rivojlanib boradi. Har qanday mutlaq H. nisbiy H.larning çeksiz rivojlanib bori-şidan vujudga keladi, har bir nisbiy H.da esa mutlaq H.ning zarrasi mavjud böladi. Ilm-fan taraqqiyotida har bir yangi bosqiç nisbiy H.lar sifatida mutlaq H.ning mazmuniga yangi-yangi zarralar qöşib boradi. Borliq bepoyon va çeksiz bölgani kabi, insonning uni bilişi ham çeksiz davom etadi. H. hamişa kon-kretdir, mavhum H. yöq. Har bir bilimning haqiqatligi ma'lum joyga, vaqt va vaziyatga, kişi bili-şining imkoniyatiga va darajasiga boğliq.

Biliş jarayonida nisbiy va mut-laq H.lar nisbatini töğri tuşunmaslik, H.ning konkretligini hisobga olmaslik biliş nazariyasida 2 ta yangliş qaraş — dogmatizm va relyativizmga olib keladi.

H. tuşunçasi faqat gnoseologik masala emas, balki aksiologik jihatga ega. U «adolat», «yaxşilik», «gözallik» tuşunçalari kabi umuminsoniy qadriyat hisoblanadi.

Abdulla Ayupov.