Harakat nomi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–89-b. — ziyouz.com
Harakat nomi — fe'lning işharakat nominigina bildiruvçi, zamon, şaxs-son, mayl kabi ma'nolarga ega bölmaydigan funksional şakli. Fe'lning bu şakli -(i)ş, -(u)v, moq affikslari yordamida hosil böladi; öqiş, yozuv, aytmoq kabi.
H.n. şakllari işharakatning baja-rilişi yoki bajarilmasligini va ular bilan boğliq ma'nolarni bildirmaydi, balki harakat-holatning özini ataydi, ya'ni harakat-holatning atamasi hisoblanadi. Şuning uçun ham ular otga xos grammatik körsatkiçlarni qabul qila oladi, gapda otning sintaktik vazifalarini bajaradi. U rus tilidagi fe'lning noaniq şakli va ğarb tillaridagi infinitiv şakliga ekvivalentdir. -ş/- iş va moq körsatkiçlari bilan hosil qilinuvçi şakllar ba'zan lik affiksi bilan qöllanişi mumkin: borişlik, bormoqlik. Biroq bu adabiy til uçun meyoriy holat emas. -v /-uv affiksi bilan yasaluvçi şakl nisbatan kam qöllanadi. U qöşilganda, fe'l özagi muayyan özgarişlarga uçraydi: öqi— öquv, işla — işlov. Bu şakldagi köplab fe'llar otga köçgan: saylov, qistov, tanlov, öquv. H.n.ning har uç şakli ham fe'llarning bölişsizlik körsatkiçi ma affiksini qabul qilmaydi. H.n.ning bölişsiz şakli -maslik affiksi yordamida hosil qilinadi: bormaslik, kelmaslik, aytmaslik. Bölişsizlik şaklining har uçala körsatkiç uçun umumiyligi ularning ma'noga köra jiddiy farqqa ega emasligini körsatadi.
Ilhomjon Madrahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАРАКАТ НОМИ — феълнинг ишҳаракат номинигина билдирувчи, замон, шахс-сон, майл каби маъноларга эга бўлмайдиган функционал шакли. Феълнинг бу шакли -(и)ш, -(у)в, моқ аффикслари ёрдамида ҳосил бўлади; ўқиш, ёзув, айтмоқ каби.
Ҳ.н. шакллари ишҳаракатнинг бажа-рилиши ёки бажарилмаслигини ва улар билан боғлиқ маъноларни билдирмайди, балки ҳаракат-ҳолатнинг ўзини атайди, яъни ҳаракат-ҳолатнинг атамаси ҳисобланади. Шунинг учун ҳам улар отга хос грамматик кўрсаткичларни қабул қила олади, гапда отнинг синтактик вазифаларини бажаради. У рус тилидаги феълнинг ноаниқ шакли ва ғарб тилларидаги инфинитив шаклига эквивалентдир. -ш/- иш ва моқ кўрсаткичлари билан ҳосил қилинувчи шакллар баъзан лик аффикси билан қўлланиши мумкин: боришлик, бормоқлик. Бироқ бу адабий тил учун меъёрий ҳолат эмас. -в /-ув аффикси билан ясалувчи шакл нисбатан кам қўлланади. У қўшилганда, феъл ўзаги муайян ўзгаришларга учрайди: ўқи— ўқув, ишла — ишлов. Бу шаклдаги кўплаб феъллар отга кўчган: сайлов, қистов, танлов, ўқув. Ҳ.н.нинг ҳар уч шакли ҳам феълларнинг бўлишсизлик кўрсаткичи ма аффиксини қабул қилмайди. Ҳ.н.нинг бўлишсиз шакли -маслик аффикси ёрдамида ҳосил қилинади: бормаслик, келмаслик, айтмаслик. Бўлишсизлик шаклининг ҳар учала кўрсаткич учун умумийлиги уларнинг маънога кўра жиддий фарққа эга эмаслигини кўрсатади.
Илҳомжон Мадраҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.