Harbiy asirlar

Harbiy asirlar (xalqaro huquqda) — uruşayotgan tomon qurolli kuçlari (şu jumladan köngilli partizan otryadlari, Qarşilik körsatiş harakati qatnaşçilari va b.)ga mansub bölib. duşman qöliga tuşib qolgan kişilar. Harbiy muxbirlar, savdo floti va fuqaro aviatsiyasining ekipaj a'zolari va b. ham H.a. bölişi mumkin. Harbiy asirlik maqomi quruqlikda uruş olib boriş qonun-qoidalari haqidagi Nizom (1907 y.gi 4-Gaaga konvensiyasiga ilova) va H.a. bilan qilinadigan muomala töğrisidagi Jeneva kon-vensiyasi (1949) ga binoan tartibga solib turiladi. Uşbu Konvensiyaning 4-moddasida kimlar H.a. bölişi mumkinligi va ularning huquqiy maqomi körsatilgan. H.a.ga nisbatan uru-şayotgan tomonlar insoniy munosabatda bölişlari lozim. Ularni öldiriş, jismoniy ziyon yetkaziş, ular ustida ilmiy yoki tibbiy tajriba ötkaziş man etiladi. H.a. vaqtinça duşman qölida hisoblanib, duşman tomoni ularning takdiriga töliq javob beradi. H.a. faqat özining ism-şarifi, unvoni, tuğilgan vaqti va şaxsiy raqamini aytişga majbur, ular qandaydir ma'lumotlar olişga majbur qilinmasligi lozim. H.a. öz mehnatiga haq olişi, hayot uçun xavfli va qadr-qimmatni pastga uruvçi işlarga jalb etilmasligi kerak. H.a. özlari uçun maxsus möljallangan la-gerlarda joylaştirilişi mumkin. Ular oziq-ovqat, kiyim-keçak va tibbiy yordam bilan ta'minlanişlari lo-zim. H.a.ga yakka tartibda intizomiy va jinoiy jazo qöllanişi, lekin faqat bir qilmiş yoki jinoyat uçun bitta jazo belgilanişi mumkin. H.a.ning qoçib ketişi jinoiy xat-ti-harakat emas, agar u muvaffaqiyatli amalga oşmasa, H.a. faqat intizomiy jazoga tortiladi. Uruş tugagandan söng davlatlar barça H.a.ni maxsus kelişuvlar asosida umumiy repatriatsiya tartibida doimiy yaşaş joylariga qaytarişlari lozim. Qis-man repatriaiiya uruş tugagunga qadar ham ötkazilişi mumkin.

«Xalqaro qurolli mojarolar qurbonlarini himoya qilişga taalluq-li» (1949 y. 12 avg.) Jeneva konvensiyalariga 1977 y. 8 iyundagi I Qöşimça protokolda H.a. tuşunçasi uruş olib boriş usullarini hisobga olgan holda kengaytirilgan (43-modda) hamda H.a. maqomi berilişining kafolatlari mustahkamlangan (44, 45 va 77-moddalar).

Özbekiston Respublikasi 1949 y.gi Jeneva konvensiyalari va 1977 y.gi ularga qöşimça Protokollarga 1993 y.da qöşilgan. Mamlakatimizning mazkur xalqaro şartnomalarni ratifikatsiya qilişi barça fuqarolar zimmasiga xalqaro gumanitar huquq qoidalariga rioya etiş, şuningdek, ana şu şartnomalarga amal qilinişini ta'minlaş mas'uliyatini yuklaydi.

Ad.: Xalqaro gumanitar huquq: Jeneva kon-vensiyalari tuplami, T.. 2002; Xalqaro guma-nitar huquq. Insonparvarlik va xayrixohlik muammolari instituti (mas'ul muharrir A.X. Saidov), T., 2000.