Harbiy fan

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–106-b. — ziyouz.com

Harbiy fan — uruşga tayyorlaniş va uruş olib boriş haqidagi bilimlar tizimi. H.f.ning eng muhim tarkibiy qismlari: harbiy san'at nazariyasi; qurolli kuçlar qurilişi nazariyasi; qurolli kuçlar harbiy ixtisodiyoti va front orti nazariyasi; harbiy ta'lim-tarbiya nazariyasi va boşqalar. H.f. ijtimoiy, tabiiy va texnikaviy fanlarning maxsus sohalari bilan boğliq.

H.f. uzoq tarixiy davr mobaynida taşkil topgan va rivojlangan. Ilk harbiy-nazariy bilimlar Qad. Misr, Eron, Xitoy, Yunoniston va Rimda paydo bölgan; uruş tajribalari umumlaştirilib, harbiy-tarixiy ma'lumotlar töplangan. Örta asrlarda pro-fessional armiyalarning paydo bödi-şi, yangiça öt soçar qurollarning joriy etilişi uruş olib boriş usullariga ham özgartirişlar kiritli. Bu esa, öz navbatida, H.f.ga ta'sir körsatadi. Bu davrda yaratilgan asarlar harbiy-tarixiy bayon xarakterida bölsa ham H.f.ning kelgusi taraqqiyoti uçun katta ahamiyatga ega. 18-a. uruşlarida töplangan va umumlaştirilgan amaliy jangovar tajribalar harbiy-nazariy fikrning rivoj topişiga sabab böldi. Xususan, Buyuk fransuz inqilobi (18-a. oxiri) H.f. asoslarining taşkil topişida muhim rol öynadi. 19-a.da Ğarbiy Yev-ropada H.f. yangiça moddiy-texnika bazasi asosida rivojlandi. Qurol-yaroğ va jangovar texnika (ayniqsa artil-leriya) takomillaşdi, köpgina mamlakatlarda harbiy xizmat majburiyati joriy etildi, armiyaning soni ösdi. Qurolli kuçlar qurilişi, qöşin ta'limi va tarbiyasi masalalarini işlab çiqişga kirişildi. Napoleon I Fransiya qurolli kuçlarini qayta qurib, uruş olib borişning yangiça şakl va usullarini işlab çiqiş va qöllaş bilan H.f. taraq-qiyotiga salmoqli hissa qöşdi. 19-a.ning 2-yarmida vujudga kelgan boş ştablar harbiy i. t.larni taşkil etiş markazlariga aylandi.

Rossiyada harbiy işning tubdan qayta tuzilişi Pyotr I nomi bilan boğ-liq. U strategiya va taktikaning rivojlanişiga katta hissa qöşdi, qator yirik harbiy islohotlar qildi, harbiy ta'limning samarador usullarini işlab çiqdi. Rus H.f.ining taraqqiyotiga P.A.Rumyansev, A.V.Suvorov, M.I.Kutuzov, F.F.Uşa-kov va b. yirik sarkardalar salmoqli hissa qöşdilar.

Ikkinçi jahon uruşipyan keyingi davrda fan-texnika taraqqiyoti tufayli harbiy işda tub özgarişlar röy berdi. Raketa-yadro qurollari va b. yan-giça uruş vositalarining paydo bölişi va rivoj topişi qurolli kuçlar tuzilişida, mamlakatni ehti-mol tutilgan uruşga tayyorlaşning xarakterida yangi sifat özgarişlariga olib keldi. H.f.ning xulosalari va ilmiy asoslangan tavsiyalaridan jahonning yetakçi davlatlari öz mudo-faa qudratlarini yanada oşiriş yölida foydalanmoqdalar.

Örta Osiyo xalqlari tarixida ham H.f. muhim örin tutgan. Urxun-Yenisey bitiktoşlari, Nizomulmulkning «Siyosatnoma», Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig» kabi asarlarida harbiy işga doir qator pandnomalarni uçratiş mumkin. Ularda jangga tayyorgarlik köriş, janggohni tanlaş, qöşinni saflaş, qöşin ta'minoti va b.ga oid köplab ma'lumotlarni uç-ratiş mumkin. Amir Temur va temuriylar davrida harbiy san'atning yuksalişi bilan H.f. sohasida ham nazariy asarlar paydo böldi. Ular orasida «Temur tuzuklari» mumtoz örinni egallaydi. Asarda qöşin boşliqlarini tanlaş, armiyaning tuzilişi va jang olib boriş qoidalari, yeipo\iylarning maoşi, qöşin boşliqlarining burç va vazifalari, ularning alohida xizmatlarini taqsirlaş va b. qayd etilgan. Bu asar keyingi davr qukmdorlari uçun \am dasturilamal bölib xizmat qilgan. Özbekistonda H.f. turli oliy va örta harbiy bilim yurtlarida öqitilib kelinmoqda (q. Harbiy ta'lim).

Q.: Harbiy ta'lim

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАРБИЙ ФАН — урушга тайёрланиш ва уруш олиб бориш ҳақидаги билимлар тизими. Ҳ.ф.нинг энг муҳим таркибий қисмлари: ҳарбий санъат назарияси; қуролли кучлар қурилиши назарияси; қуролли кучлар ҳарбий ихтисодиёти ва фронт орти назарияси; ҳарбий таълим-тарбия назарияси ва бошқалар. Ҳ.ф. ижтимоий, табиий ва техникавий фанларнинг махсус соҳалари билан боғлиқ.

Ҳ.ф. узоқ тарихий давр мобайнида ташкил топган ва ривожланган. Илк ҳарбий-назарий билимлар Қад. Миср, Эрон, Хитой, Юнонистон ва Римда пайдо бўлган; уруш тажрибалари умумлаштирилиб, ҳарбий-тарихий маълумотлар тўпланган. Ўрта асрларда про-фессионал армияларнинг пайдо бўди-ши, янгича ўт сочар қуролларнинг жорий этилиши уруш олиб бориш усулларига ҳам ўзгартиришлар киритли. Бу эса, ўз навбатида, Ҳ.ф.га таъсир кўрсатади. Бу даврда яратилган асарлар ҳарбий-тарихий баён характерида бўлса ҳам Ҳ.ф.нинг келгуси тараққиёти учун катта аҳамиятга эга. 18-а. урушларида тўпланган ва умумлаштирилган амалий жанговар тажрибалар ҳарбий-назарий фикрнинг ривож топишига сабаб бўлди. Хусусан, Буюк француз инқилоби (18-а. охири) Ҳ.ф. асосларининг ташкил топишида муҳим роль ўйнади. 19-а.да Ғарбий Ев-ропада Ҳ.ф. янгича моддий-техника базаси асосида ривожланди. Қурол-яроғ ва жанговар техника (айниқса артил-лерия) такомиллашди, кўпгина мамлакатларда ҳарбий хизмат мажбурияти жорий этилди, армиянинг сони ўсди. Қуролли кучлар қурилиши, қўшин таълими ва тарбияси масалаларини ишлаб чиқишга киришилди. Наполеон I Франция қуролли кучларини қайта қуриб, уруш олиб боришнинг янгича шакл ва усулларини ишлаб чиқиш ва қўллаш билан Ҳ.ф. тарақ-қиётига салмоқли ҳисса қўшди. 19-а.нинг 2-ярмида вужудга келган бош штаблар ҳарбий и. т.ларни ташкил этиш марказларига айланди.

Россияда ҳарбий ишнинг тубдан қайта тузилиши Пётр I номи билан боғ-лиқ. У стратегия ва тактиканинг ривожланишига катта ҳисса қўшди, қатор йирик ҳарбий ислоҳотлар қилди, ҳарбий таълимнинг самарадор усулларини ишлаб чиқди. Рус Ҳ.ф.ининг тараққиётига П.А.Румянцев, А.В.Суворов, М.И.Кутузов, Ф.Ф.Уша-ков ва б. йирик саркардалар салмоқли ҳисса қўшдилар.

Иккинчи жаҳон урушипян кейинги даврда фан-техника тараққиёти туфайли ҳарбий ишда туб ўзгаришлар рўй берди. Ракета-ядро қуроллари ва б. ян-гича уруш воситаларининг пайдо бўлиши ва ривож топиши қуролли кучлар тузилишида, мамлакатни эҳти-мол тутилган урушга тайёрлашнинг характерида янги сифат ўзгаришларига олиб келди. Ҳ.ф.нинг хулосалари ва илмий асосланган тавсияларидан жаҳоннинг етакчи давлатлари ўз мудо-фаа қудратларини янада ошириш йўлида фойдаланмоқдалар.

Ўрта Осиё халқлари тарихида ҳам Ҳ.ф. муҳим ўрин тутган. Урхун-Енисей битиктошлари, Низомулмулкнинг «Сиёсатнома», Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» каби асарларида ҳарбий ишга доир қатор пандномаларни учратиш мумкин. Уларда жангга тайёргарлик кўриш, жанггоҳни танлаш, қўшинни сафлаш, қўшин таъминоти ва б.га оид кўплаб маълумотларни уч-ратиш мумкин. Амир Темур ва темурийлар даврида ҳарбий санъатнинг юксалиши билан Ҳ.ф. соҳасида ҳам назарий асарлар пайдо бўлди. Улар орасида «Темур тузуклари» мумтоз ўринни эгаллайди. Асарда қўшин бошлиқларини танлаш, армиянинг тузилиши ва жанг олиб бориш қоидалари, еипо\ийларнинг маоши, қўшин бошлиқларининг бурч ва вазифалари, уларнинг алоҳида хизматларини тақцирлаш ва б. қайд этилган. Бу асар кейинги давр қукмдорлари учун \ам дастуриламал бўлиб хизмат қилган. Ўзбекистонда Ҳ.ф. турли олий ва ўрта ҳарбий билим юртларида ўқитилиб келинмоқда (қ. Ҳарбий таълим).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.