Harbiy kiyimlar

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–94-b. — ziyouz.com

Harbiy kiyimlar - harbiy xizmatçilarning harbiy kiyim formalari. H.k.ga (belgilangan namunalariga köra) odatda quyidagilar kiradi: ustki kiyimlar (şinel, buşlat, plaşç, mundir, kitel, kalta paxtali kamzul, tujurka. şim va b.); boş kiyimlar (telpak, popoq. soyabonli va soyabonsiz furajka); ustki köylak, galstuk, şarf. qölqop; poyabzal (etik. botinka): kamar. aslaha-anjomlar. Harbiy unvon belgilari harbiy kiyim formalarining majburiy elementi hisoblanadi.

H.k. elementlari dastlab qad. dunyo (Misr. Ossuriya. Eron. Yunoniston) armiyalarila paydo bölgan. Qad. Rim armiyalarida H.k. birmunça takomillaşgan. Örta asrlarda Yevropada H.k. vujudga kelmagan. 15— 17-a.larda muntazam armiyalar yuzaga kelişi bilan bir xil rangdagi H.k. paydo böla boşlagan.

Örta Osiyo xal ql arining \arbiy kiyimlari haqidagi dastlabki ma'lumotlar mil. av. 6—5-a.larga oid bölib, arxeologik, adabiy (mas, Ave-sto) va tasviriy san'at manbalarida uçraydi. H.k. öşa davrda kundalik kiy-imlardan deyarli farq qilmasdan, asosan, tizzaga tuşadigan uzun yengil köylak, çakmon, uzun çolvor, kamar (köpinça metall qoplangan) va tel-pakdan iborat bölgan. Mil. av. 4-a.gaça Örta Osiyo xalqlari özlarining qöşnilari (sarmatlar, hunlar va b.) kabi forslar, skiflardan farq qilib. metall qoplamali kiyimlardan kam foydalanişgan. Mil. av. 3-a.larda jangçilar töğri burçakli metall plastinkalardan qilingan uzun sovut, dumaloq şaklla, köz atrofi yoysimon kesilgan dubulğa kiyişgan. otlarga mayda metall plastinkalar tikilgan yopinğiçlar yopilgan.

Kuşon podşoligining yengil qurollangan qöşinlari jangda ensiz uzun yengli, tizzaga tuşadigap köylak. keng çolvor. çakmon, past poşnali yumşoq etik kiyişgan, kamar taqib, boşiga boğiç boğlab olişgan. Bu davrda uzun sovutlar va etiklar teriga metall plastinkalar tikib tayyorlangan. Keyinçalik tangasimon metall parçalaridan yumşoq narsaga tikilgan yoki özaro birlaştirib tay-yorlangan yengil sovut keng tarqalgan. Kuşon dubulğalari bölaklarga bölinişi. soyaboni va quloqpöşi bilan özidan oldingilardan farq qilgan.

Turk xoqonligi vujudga kelgaç (6-a.), H.k. keng yoqali uzun çopon, keng qönjli etik, turli taqinçok/şr taqilgan kamar, kamzul tipidagi yoqali sovut, namat qalpoqlar paydo böldi. 6—8-a.larda Örta Osiyoda H.k.ning öziga xos kompleksi: yoqasi beligaça oçilgan uzun köylak, yengi tirsakkaça bölgan ensiz uzun çopon, çolvor, baland poşnali etik. turli qurollar taqilgan kamar, yelkalari keng sovut va böyin, yelka. ba'zan yuzni \ am yopib turadigan sim törli. uçi ötkir dubulğa yuzaga kelgan.

Amir Temur davlatida (14-a.ning 2-yarmi — 15-a. boşlari) H.k. \ar jihatdan mukammallaştirilli: old n>moni 2 qoş örtasidan burun ustigaça tuşirilgap uçi ötkir quloqçinli dubulga, tirsakkaça kiiilaligan qöl qalpoqçalari. qavima çopon keng rasm bölgan. 15-a.da tutmaçali. oldi oçiq kalta yengli kamzul H.k.ning asosiy turi bölgan, 16—17-a.larla u kattalaştirilib. kamzul xoliga ksltirilgan rangdor keng çolvor, baland poşnali qora etik kiyilgan. 18—19-a.ning 1-yarmida özbek xonliklaridagi an'anaviy H.k. yaltiroq çopon, qimmatbaho materiaddan tikilgan çolvor, sallali qalpoq, yumşoq telpak, turli metall taqinçoqlar taqilgan kamar, baland poş-nali etik va b.dan iborat bölgan. Xiva xonligida qora çopon bilan çugurma ham kiyilgan. Bulardan taşqari, ba'zan, bezatilgan sovut, dubulğa, tirsakkaça kiyiladigan qöl qalpoqçasi, qalqon ham kiyişgan. 19-a.ning 50-y.laridan Buxoro xonligida muntazam qöşinlar bir xil şaklda uzun qaytarma yengli, jiyakli kalta qizil kamzul, jevaçilar oq sallali qalpoq kiyişgan. 19-a.ning 80-y.larida xonliklarning eski an'anaviy harbiy kiyimlari saqlanib qolgan edi:/ piyoda öqçilar qaytarma yengli qizil çakmon, keng zangori çolvor, töpçilar qizil yoqali zangori mundir kiyişgan; barça qöşinlarda salla qora telpak bilan al-maştirilgan. Armiyadagi harbiy boşliqlar (ofitserlar) tizzaga tuşadigan jiyakli çakmon, jiyakli çolvor kiyişgan, kumuşdan yasalgan taqinçoqlari bölgan qimmatbaho kamar taqişgan. Oliy qömondonlik tarkibi qora duxobadan qilingan kamzullar kiygan. Kamzul zar ip bilan tikilgan.

Örta Osiyo hududining ança qismi Rossiya imperiyasiga qöşilgaç, Buxoro va Xiva xonliklarida mahalliy H.k. elementlari birmunça saqlangan holda çor armiyasi harbiy kiyimlari joriy qilingan. Buxoro amirligi armiyasida oddiy piyoda askarnikidan töq-sabonikigaça bölgan H.k. çor qöşinlari H.k.iga öxşaş bölgan. Oliy qömondonlik tarkibining an'anaviy körinişi (keng çolvor, tilla rang bezaklar tikilgan duxoba kamzul, til-la, kumuş taqinçoqlar va popuklar taqilgan kamar)ni saqlab qolgan bölsa-da, kamzullarining biçimi çor armiyasi mundiriga öxşaş bölgan, pogonlar, epoletlar tikilgan, ordenlar taqilgan. Xiva xonligi çor armiyasidan faqat pogonlarnigina qabul qilgan. H.k. esa mahalliyligini saqlab qolgan.

Şörolar davrida (1917—91) H.k. mafkuraviy tamoyillarga asoslangan holda bölgan. Mas, Qizil armiya askarlari yulduzçali movut şlem, şinel, yaşil rangli köylak kiyişgan. 1972 y. yanv.dan Sovet qurolli kuçlari yangi kiyim formasiga ötgan (sol-dat va serjantlarga parad-çiqiş H.k.i — köylak va galstuk bilan oçiq mundir, şim va botinka); gimnastyorka yopiq dala kiteli bilan almaştirilgan.

Quruklikdagi qöşinlar marşallari, generallari, ofitser va praporşçiklariga töq zangori rangdagi yagona an'anaviy H.k. tasdiqlangan. Harbiy-dengiz floti ofitserlari, miçmanlari va praporşçiklariga yopiq oq va qora-kök kitel örniga oq köylak va qora galstuk bilan kiyiladigan oq tujurka va kök kurtka belgilangan. 1972 y.dagi harbiy parad iştirokçilari — harbiy xizmatçilarga, şuningdek, faxriy qorovul rotalari şaxsiy sosta-viga va Moskva garnizoni yiğma orkestriga akselbantlar taqişga rux-sat berilgan.

ÖzR Qurolli Kuçlari şaxsiy tarkibi qişki (palto, plaşç, etik, telpak), kundalik kiyim (kitel, töğri biçimli şim, moş rangli köylak, galstuk, furajka, tufli), bayram kiyimi (kitel, töğri biçimli şim, oq köylak, qora galstuk, furajka), dala kiyimi (paxtali kalta kamzul, kurtka, şim, kepka, kalta etik) bilan ta'minlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАРБИЙ КИЙИМЛАР - ҳарбий хизматчиларнинг ҳарбий кийим формалари. Ҳ.к.га (белгиланган намуналарига кўра) одатда қуйидагилар киради: устки кийимлар (шинель, бушлат, плашч, мундир, китель, калта пахтали камзул, тужурка. шим ва б.); бош кийимлар (телпак, попоқ. соябонли ва соябонсиз фуражка); устки кўйлак, галстук, шарф. қўлқоп; пойабзал (этик. ботинка): камар. аслаҳа-анжомлар. Ҳарбий унвон белгилари ҳарбий кийим формаларининг мажбурий элементи ҳисобланади.

Ҳ.к. элементлари дастлаб қад. дунё (Миср. Оссурия. Эрон. Юнонистон) армияларила пайдо бўлган. Қад. Рим армияларида Ҳ.к. бирмунча такомиллашган. Ўрта асрларда Европада Ҳ.к. вужудга келмаган. 15— 17-а.ларда мунтазам армиялар юзага келиши билан бир хил рангдаги Ҳ.к. пайдо бўла бошлаган.

Ўрта Осиё хал қл арининг \арбий кийимлари ҳақидаги дастлабки маълумотлар мил. ав. 6—5-а.ларга оид бўлиб, археологик, адабий (мас, Аве-сто) ва тасвирий санъат манбаларида учрайди. Ҳ.к. ўша даврда кундалик кий-имлардан деярли фарқ қилмасдан, асосан, тиззага тушадиган узун енгил кўйлак, чакмон, узун чолвор, камар (кўпинча металл қопланган) ва тел-пакдан иборат бўлган. Мил. ав. 4-а.гача Ўрта Осиё халқлари ўзларининг қўшнилари (сарматлар, ҳунлар ва б.) каби форслар, скифлардан фарқ қилиб. металл қопламали кийимлардан кам фойдаланишган. Мил. ав. 3-а.ларда жангчилар тўғри бурчакли металл пластинкалардан қилинган узун совут, думалоқ шаклла, кўз атрофи ёйсимон кесилган дубулға кийишган. отларга майда металл пластинкалар тикилган ёпинғичлар ёпилган.

Кушон подшолигининг енгил қуролланган қўшинлари жангда энсиз узун енгли, тиззага тушадигап кўйлак. кенг чолвор. чакмон, паст пошнали юмшоқ этик кийишган, камар тақиб, бошига боғич боғлаб олишган. Бу даврда узун совутлар ва этиклар терига металл пластинкалар тикиб тайёрланган. Кейинчалик тангасимон металл парчаларидан юмшоқ нарсага тикилган ёки ўзаро бирлаштириб тай-ёрланган енгил совут кенг тарқалган. Кушон дубулғалари бўлакларга бўлиниши. соябони ва қулоқпўши билан ўзидан олдингилардан фарқ қилган.

Турк хоқонлиги вужудга келгач (6-а.), Ҳ.к. кенг ёқали узун чопон, кенг қўнжли этик, турли тақинчок/шр тақилган камар, камзул типидаги ёқали совут, намат қалпоқлар пайдо бўлди. 6—8-а.ларда Ўрта Осиёда Ҳ.к.нинг ўзига хос комплекси: ёқаси белигача очилган узун кўйлак, енги тирсаккача бўлган энсиз узун чопон, чолвор, баланд пошнали этик. турли қуроллар тақилган камар, елкалари кенг совут ва бўйин, елка. баъзан юзни \ ам ёпиб турадиган сим тўрли. учи ўткир дубулға юзага келган.

Амир Темур давлатида (14-а.нинг 2-ярми — 15-а. бошлари) Ҳ.к. \ар жиҳатдан мукаммаллаштирилли: олд н>мони 2 қош ўртасидан бурун устигача туширилгап учи ўткир қулоқчинли дубулга, тирсаккача кииилалиган қўл қалпоқчалари. қавима чопон кенг расм бўлган. 15-а.да тутмачали. олди очиқ калта енгли камзул Ҳ.к.нинг асосий тури бўлган, 16—17-а.ларла у катталаштирилиб. камзул холига кслтирилган рангдор кенг чолвор, баланд пошнали қора этик кийилган. 18—19-а.нинг 1-ярмида ўзбек хонликларидаги анъанавий Ҳ.к. ялтироқ чопон, қимматбаҳо материаддан тикилган чолвор, саллали қалпоқ, юмшоқ телпак, турли металл тақинчоқлар тақилган камар, баланд пош-нали этик ва б.дан иборат бўлган. Хива хонлигида қора чопон билан чугурма ҳам кийилган. Булардан ташқари, баъзан, безатилган совут, дубулға, тирсаккача кийиладиган қўл қалпоқчаси, қалқон ҳам кийишган. 19-а.нинг 50-й.ларидан Бухоро хонлигида мунтазам қўшинлар бир хил шаклда узун қайтарма енгли, жиякли калта қизил камзул, жевачилар оқ саллали қалпоқ кийишган. 19-а.нинг 80-й.ларида хонликларнинг эски анъанавий ҳарбий кийимлари сақланиб қолган эди:/ пиёда ўқчилар қайтарма енгли қизил чакмон, кенг зангори чолвор, тўпчилар қизил ёқали зангори мундир кийишган; барча қўшинларда салла қора телпак билан ал-маштирилган. Армиядаги ҳарбий бошлиқлар (офицерлар) тиззага тушадиган жиякли чакмон, жиякли чолвор кийишган, кумушдан ясалган тақинчоқлари бўлган қимматбаҳо камар тақишган. Олий қўмондонлик таркиби қора духобадан қилинган камзуллар кийган. Камзул зар ип билан тикилган.

Ўрта Осиё ҳудудининг анча қисми Россия империясига қўшилгач, Бухоро ва Хива хонликларида маҳаллий Ҳ.к. элементлари бирмунча сақланган ҳолда чор армияси ҳарбий кийимлари жорий қилинган. Бухоро амирлиги армиясида оддий пиёда аскарникидан тўқ-сабоникигача бўлган Ҳ.к. чор қўшинлари Ҳ.к.ига ўхшаш бўлган. Олий қўмондонлик таркибининг анъанавий кўриниши (кенг чолвор, тилла ранг безаклар тикилган духоба камзул, тил-ла, кумуш тақинчоқлар ва попуклар тақилган камар)ни сақлаб қолган бўлса-да, камзулларининг бичими чор армияси мундирига ўхшаш бўлган, погонлар, эполетлар тикилган, орденлар тақилган. Хива хонлиги чор армиясидан фақат погонларнигина қабул қилган. Ҳ.к. эса маҳаллийлигини сақлаб қолган.

Шўролар даврида (1917—91) Ҳ.к. мафкуравий тамойилларга асосланган ҳолда бўлган. Мас, Қизил армия аскарлари юлдузчали мовут шлем, шинель, яшил рангли кўйлак кийишган. 1972 й. янв.дан Совет қуролли кучлари янги кийим формасига ўтган (сол-дат ва сержантларга парад-чиқиш Ҳ.к.и — кўйлак ва галстук билан очиқ мундир, шим ва ботинка); гимнастёрка ёпиқ дала кители билан алмаштирилган.

Қурукликдаги қўшинлар маршаллари, генераллари, офицер ва прапоршчикларига тўқ зангори рангдаги ягона анъанавий Ҳ.к. тасдиқланган. Ҳарбий-денгиз флоти офицерлари, мичманлари ва прапоршчикларига ёпиқ оқ ва қора-кўк китель ўрнига оқ кўйлак ва қора галстук билан кийиладиган оқ тужурка ва кўк куртка белгиланган. 1972 й.даги ҳарбий парад иштирокчилари — ҳарбий хизматчиларга, шунингдек, фахрий қоровул роталари шахсий соста-вига ва Москва гарнизони йиғма оркестрига аксельбантлар тақишга рух-сат берилган.

ЎзР Қуролли Кучлари шахсий таркиби қишки (пальто, плашч, этик, телпак), кундалик кийим (китель, тўғри бичимли шим, мош рангли кўйлак, галстук, фуражка, туфли), байрам кийими (китель, тўғри бичимли шим, оқ кўйлак, қора галстук, фуражка), дала кийими (пахтали калта камзул, куртка, шим, кепка, калта этик) билан таъминланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.