Harf

Harf — alifbo sirasida bölgan, yozuvda nutq tovuşlarini (fonemalarni), ularning variantlari va ba'zi bir qöşilmalarini ifodalaş uçun xizmat qiladigan bosma yoki yozma grafik belgi. Odatda har bir H. bir tovuş (fonema)ni bildiradi, lekin yozilgan sözning H.larga ajralişi va tegişliça talaffuz etiluvçi sözning fonemalarga ajralişi ideal holatdagina özaro mos keladi. Amalda bunday moslik deyarli uçramaydi: ba'zi H.lar (grafemalar) 2 tovuşni ifo-dalaşi mumkin: yo (y+o), yu (y+u), ya (y+a), s (t+s) kabi. Şuningdek, bir tovuş (fonema) birdan ortiq H. bilan ham ifodalanadi. Mas, özbek lotin alifbosidagi [p§] H.lari qöşilmasi 1 ta burun tovuşini, nemis alifbosidagi [ksN 1 H.lari qöşilmasi şovqinli sirğaluvçi (ş) tovuşini bildiradi. Ba'zan nemisça matnda bir H. (5) ning özi, qayerda kelişiga qarab, 3 xil tovuşni (z, s, ş undoşlarini) ifodalaydi. Özbek alifbosidagi [o| harfi esa yozuvda 4 ta har xil tovuşni: sof özbekça sözlarda bir xil, rus va yevropa tillaridan özlaşgan sözlarda urğuli holatda yana bir xil, urgu-siz holatda esa a, i unlilarini bildiradi.

H.lar hajm-şakl jihatdan 2 xil böladi: boş H. va kiçik H. Boş H. — ayrimlari hajmi b-n, ayrimlari esa şakli bilan ham kiçik H.lardan farqlanadigan va imlo qoidalari asosida tegişli örinlarda işlatiladigan H.; k i ç i k H. — imlo qoidalariga köra boş H. yoziladigan hollardan boşqa har qanday holatda qöllanadigan H. Boş va kiçik H.larning rasmiy qölyozma şakllari maxsus öquv qöllanmalari — «Husnixat»larda körsatiladi; ularni qöllaş qoidalari imloda belgilab beriladi. Boş H. va uning amalda qöllanişi nis-batan keyingi hodisa hisoblanadi. Mas, boş H.lar lotin yozuvida mi

lodning dastlabki asrlarida, ruski-rill yozuvida esa 18—19-a.larda barqarorlaşgan. Boş H. asosan yunon, lotin va kirill alifbolariga hamda ular asosida şakllangan boşqa alif-bolarga xosdir. Arab, hind alifbolarida, iyeroglifik yozuvlarda H.lar katta (boş) va kiçik xillarga ajralmaydi [biroq arab alifbosi (yozu-vi)da aksariyat H.lar alohida, söz boşida, örtasida va oxirida turi-şiga qarab şaklan farqlanadi]. Şuningdek, uslub talabiga köra H.larning qora (yöğon) va kursiv (qiya va yozmaçaga öxşaş) şakllari ham farqlanadi.

Ly..Istrin V.A., Razvitiye pisma, M., 1961;Diringer D., Alfavit, per. s angl., M., 1963;1Sepkin V.N., Russkaya paleogra-fiya, M., 1967;Fridrix I., Istoriya pis-ma, per. s nem., M., 1979; Am irova T.D., Funksionalnaya vzaimosvyaz pismennogo i zvukovogo yazmka, M., 1985; Zinder L.R., Oçerk obşey teoriy pisma, L., 1987.

Abduvahob Madvaliyev.