Harf-Tovuş yozuvi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–111-b. — ziyouz.com
Harf-Tovuş yozuvi HARF-TOVUŞ YOZUVI, harfiy yozuv — har bir grafik belgi (harf) alohida bir tovuşni (fonemani) yoki uning variantini (allofonni) ifodalaydigan yozuv turi; fonografik yozuv rivojidagi dastlabki sillabik (böğinli) yozuv bosqiçidan keyingi uşbu yozuv ba'zi manbalarda a l i f -boli yozuv deb ham ataladi.
H.-t.yo., öz navbatida, ma'lum ketma-ketlikdagi 2 xil körinişga ega: 1) konsonant, ya'ni harflar faqat undoş tovuşlarni ifodalaydigan yozuv; 2) vokallaşgan, ya'ni harflar ham undoş, ham unli tovuşlarni ifodalaydigan yozuv. Konsonant yozuv qad. som (finikiy) alif-bosining yaratilişi bilan mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmida; vokallaşgan yozuv (haqiqiy ma'nodagi H.-t.yo.) esa yunonlar tomonidan finikiy yozuvining özlaştirilişi va unga unlilarni ifodalovçi qöşimça belgi (harf)lar kiritilişi bilan mil. av. 1-ming yillikning boşlarida paydo bölgan. H.-t.yo. boşqa yozuv turlariga qaraganda juda köp afzalliklarga ega. çunonçi, boşqa yozuv turlari (mas, xitoy iyeroglifik yozuvi, yapon aralaş yozuvi) yuzlab, minglab, hatto ön minglab belgilar bilan iş körgani holda H.- t.yo.ga asoslangan alif-bolar bir neça ön belgi (harf)dan iborat böladi. Ayni paytda bu yozuv turi savodga örganişda ham qator afzalliklarga, qulayliklarga ega.
H.-t.yo. boşqa yozuv turlaridan mutlaqo ajralgan, «sof» holda mavjud böla olmaydi. Unda ma'lum ma'noda ideografik-logografik, böğinli yozuvlarning ham ba'zi unsurlari uçraydi. Mas, Ya harf-belgisi 2 tovuş (y + a)ni ifodalab, böğinni taşkil etsa, S harf-belgisi xalqaro miqyosda kimyo, matematika, fizika sohalaridagi alohida termiilar va tuşunçalarning ramzi bölib xizmat qiladi.
/(L.Fridri x I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979; Reformatskiy A.A.. Vve-depiye v yazmkovsdemiye, M., 1998.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАРФ-ТОВУШ ЁЗУВИ, ҳарфий ёзув — ҳар бир график белги (ҳарф) алоҳида бир товушни (фонемани) ёки унинг вариантини (аллофонни) ифодалайдиган ёзув тури; фонографик ёзув ривожидаги дастлабки силлабик (бўғинли) ёзув босқичидан кейинги ушбу ёзув баъзи манбаларда а л и ф -боли ёзув деб ҳам аталади.
Ҳ.-т.ё., ўз навбатида, маълум кетма-кетликдаги 2 хил кўринишга эга: 1) консонант, яъни ҳарфлар фақат ундош товушларни ифодалайдиган ёзув; 2) вокаллашган, яъни ҳарфлар ҳам ундош, ҳам унли товушларни ифодалайдиган ёзув. Консонант ёзув қад. сом (финикий) алиф-босининг яратилиши билан мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярмида; вокаллашган ёзув (ҳақиқий маънодаги Ҳ.-т.ё.) эса юнонлар томонидан финикий ёзувининг ўзлаштирилиши ва унга унлиларни ифодаловчи қўшимча белги (ҳарф)лар киритилиши билан мил. ав. 1-минг йилликнинг бошларида пайдо бўлган. Ҳ.-т.ё. бошқа ёзув турларига қараганда жуда кўп афзалликларга эга. чунончи, бошқа ёзув турлари (мас, хитой иероглифик ёзуви, япон аралаш ёзуви) юзлаб, минглаб, ҳатто ўн минглаб белгилар билан иш кўргани ҳолда Ҳ.- т.ё.га асосланган алиф-болар бир неча ўн белги (ҳарф)дан иборат бўлади. Айни пайтда бу ёзув тури саводга ўрганишда ҳам қатор афзалликларга, қулайликларга эга.
Ҳ.-т.ё. бошқа ёзув турларидан мутлақо ажралган, «соф» ҳолда мавжуд бўла олмайди. Унда маълум маънода идеографик-логографик, бўғинли ёзувларнинг ҳам баъзи унсурлари учрайди. Мас, Я ҳарф-белгиси 2 товуш (й + а)ни ифодалаб, бўғинни ташкил этса, С ҳарф-белгиси халқаро миқёсда кимё, математика, физика соҳаларидаги алоҳида термиилар ва тушунчаларнинг рамзи бўлиб хизмат қилади.
/(Л.Фридри х И., История письма, пер. с нем., М., 1979; Реформатский А.А.. Вве-депие в язмковсдемие, М., 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.