Havo transporti
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Havo transporti HAVO TRANSPORTI, aviatsiya transorti — yölovçilar, poçta va yuklarni havo yöllari orqali taşişni amalga oşiradigan transport turi. Uning afzalligi şundaki, yuqori uçiş tezligi hisobiga taşiş vaqtini juda tejaydi, yer va suv yöllari bölmagan manzillar bilan bevosita transport aloqasini yölga qöyiş imkoniyatlarini yaratadi.
Dastlabki H.t. 1-jahon uruşidan keyin Yevropa va Amerika davlatlarida vujudga keldi. Germaniya va Fransiyada transport turi sifatida 1920—21 y.larda rivojlandi. Özbekistonda birinçi havo yöli 1929 y. 12 mayda oçildi. Uz. 800 km bölgan Toşkent—Avliyoota (Taroz) — Piş-pek (Bişkek) — Olmaota marşrutida Rossiya köngilli havo floti jamiyati («Dobrolyot»)ning Urta Osiyo bölimi (Kogon ş.)ga qaraşli Germaniyadan sotib olingan «Yunkers—13» samolyotlarida dastlabki yölovçilar taşiş reysi amalga oşirildi. Şu yili uz. 450 km bölgan Kogon—Oq-töqay— Darğonota—Xiva hamda Buxo-ro—Termiz—Duşanba havo yöllari oçildi. 1924 y.da H.t.da jami 1000 yölovçi, 200 kg poçta jönatmalari, 5 t yuk taşildi. 1930-y.lar boşidan Özbekiston havo transportida yuk va yölovçilar taşiş ommaviy tus oldi, 1930 y.dan Toşkent— Mos-kva yölida samolyotlar muntazam qat-nay boşladi. Toşkent (1932), nukus va Urganç (1939), Termiz (1940), Namangan (1941) ş.larida aeroportlar qurilib işga tuşirildi.
2-jahon uruşidan keyingi yillarda Il—12, YL—14. li2 va turli difikatsiyadagi AN—2 samolyotlari t. parklariga berildi. 1957—58 gsarda havo yöllarida TU—104, P—18, AN-24, YAK-40 samolyotlari, mi1, mi2, ka26 vertotlari özlaştirildi, mahalliy havo kelarida AN—24, YAK—40 samolyotlari qatnay boşladi. Ayni vaqtda dalalarga mineral öğitlar va zararkunanda haşarotlarga qarşi preparatlar sepişda, ğözani defoliatsiya qiliş işlarida avianiyadan keng foydalanildi. Qöqon (1947), Samarqand (1948), Qarşi (1955), Buxoro (1963) va Toşkent yaqinidagi Sergeli (1961) da yangi aeroportlar qurildi. 1974 y.dan IL-62, 1977 y.dan TU—154 samolyotlari, 1982 y. dek.dan IL—86 aerobuslari respublika havo yöllarida uça boşladi.
1980 y.ga kelib Özbekiston havo transporti havo yöllarining uz. 155 ming km dan ortiq böldi (şu jumladan, mahalliy havo yöllari uz. 60,1 ming km ni taşkil etdi).
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişganidan keyin Özbekiston Respublikasi Prezidenti farmoniga muvofiq, 1992 y. 28 yanv.da sobiq Ittifoq Fuqaro aviatsiyasi vazirligi tasarrufida bölgan Özbekiston Fuqaro aviatsiyasi boşqarmasi negizida «Özbekiston havo yullari» milliy aviakompaniyasi taşkil etildi.
H.t. Özbekiston iqt iyeodiyotida yetakçi tarmoqlardan biri hisoblanadi, mamlakatning taşqi dunyo bilan xalqaro, iqtisodiy, diplomatik, madaniy aloqalarini rivojlantirişga xizmat qilmoqda. Toşkent, Nukus, Samarqand, Buxoro, Urganç, Termiz, Qarşi, Namangan, Andijon, Farğona, Navoiy ş.larida zamonaviy jihozlangan aerovokzal (aeroport)lar işlaydi. Toşkent aeroporti Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yirik xalqaro aeroport hisoblanadi. Buxoro, Samarqand, Urganç aeroportlari ham xalqaro aeroport maqomiga ega. «Özbekiston havo yöllari» milliy aviakompaniyasi muntazam holda 20 ta xalqaro reyslarni amalga oşiradi. Yevropa, Amerika, Janubi-Şarqiy Osiyo, MDH davlatlari şaharlarida uning 44 ta vakolatxonalari oçilgan. Mustaqillik yillarida Özbekiston Respublikasi hukumati yordamida aviatsiya tarmoğiga 1 mlrd. 200 mln. AQŞ dollari miqdorida investitsiya kiritildi va rivojlangan zamonaviy infratuzilma barpo etildi.
Barça xalqaro reyslar «Boing» 767/757, A-310, Yu-85 rusumli samolyotlarda bajariladi. «Özbekiston havo yöllari» milliy aviakompani-yasi Yevropadagi yirik «Erbas Indast-ri», AQŞning «Boing» kompaniyalari, Rossiyaning «Ilyuşin» konstruk-torlik byurosi, Germaniya, Fransiya firmalari bilan turli sohalarda hamkorlik qiladi. Şunday hamkorlik natijasida 1993 y.dan milliy avia-kompaniya sotib olgan «Erbas» A—310— 300 aerobuslari, «Boing» laynerlari xalqaro reyslarda yölovçilarga xizmat qörsata boşladi. 2004 y.da «Özbekiston havo yöllari» milliy avia-kompaniyasi 3 ta «Boing 757» va «Bo-ing 767» samolyotlarini sotib oldi va Ğarb mamlakatlarida işlab çiqarilgan samolyotlari soni 16 taga yetdi.
Respublika H.t. uçun uçuvçilar, texnika xizmati tarkibi, yerdagi xizmat xodimlari «Özbekiston havo yöllari» milliy aviakompaniyasining uçiş öquvtexnika markazi (1943 y. 15 mayda taşkil etilgan), Toşkent aviatsiya institutit tayyorlanadi. 2003 y.da Özbekiston H.t.da 0,8 mln. yölovçi, 5,9 ming t yuk taşildi, yölovçi aylanmasi 3956,5 ming yölovçi km ni, yuk aylanmasi 95,3 ming t km ni taşkil etdi.
Çet mamlakatlarda H.t. AQŞ, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya va b. davlatlarda rivojlangan. Bu mamlakatlardagi aviakompaniyalarda 300 va undan ortiq yölov-çiga möljallangan fuqaro samolyotlari, oğir yuk transport samolyotlari keng qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАВО ТРАНСПОРТИ, авиация трансорти — йўловчилар, почта ва юкларни ҳаво йўллари орқали ташишни амалга оширадиган транспорт тури. Унинг афзаллиги шундаки, юқори учиш тезлиги ҳисобига ташиш вақтини жуда тежайди, ер ва сув йўллари бўлмаган манзиллар билан бевосита транспорт алоқасини йўлга қўйиш имкониятларини яратади.
Дастлабки Ҳ.т. 1-жаҳон урушидан кейин Европа ва Америка давлатларида вужудга келди. Германия ва Францияда транспорт тури сифатида 1920—21 й.ларда ривожланди. Ўзбекистонда биринчи ҳаво йўли 1929 й. 12 майда очилди. Уз. 800 км бўлган Тошкент—Авлиёота (Тароз) — Пиш-пек (Бишкек) — Олмаота маршрутида Россия кўнгилли ҳаво флоти жамияти («Добролёт»)нинг Урта Осиё бўлими (Когон ш.)га қарашли Германиядан сотиб олинган «Юнкерс—13» самолётларида дастлабки йўловчилар ташиш рейси амалга оширилди. Шу йили уз. 450 км бўлган Когон—Оқ-тўқай— Дарғонота—Хива ҳамда Бухо-ро—Термиз—Душанба ҳаво йўллари очилди. 1924 й.да Ҳ.т.да жами 1000 йўловчи, 200 кг почта жўнатмалари, 5 т юк ташилди. 1930-й.лар бошидан Ўзбекистон ҳаво транспортида юк ва йўловчилар ташиш оммавий тус олди, 1930 й.дан Тошкент— Мос-ква йўлида самолётлар мунтазам қат-най бошлади. Тошкент (1932), нукус ва Урганч (1939), Термиз (1940), Наманган (1941) ш.ларида аэропортлар қурилиб ишга туширилди.
2-жаҳон урушидан кейинги йилларда Ил—12, ЙЛ—14. ли2 ва турли дификациядаги АН—2 самолётлари т. паркларига берилди. 1957—58 гсарда ҳаво йўлларида ТУ—104, П—18, АН-24, ЯК-40 самолётлари, ми1, ми2, ка26 вертотлари ўзлаштирилди, маҳаллий ҳаво келарида АН—24, ЯК—40 самолётлари қатнай бошлади. Айни вақтда далаларга минерал ўғитлар ва зараркунанда ҳашаротларга қарши препаратлар сепишда, ғўзани дефолиация қилиш ишларида авианиядан кенг фойдаланилди. Қўқон (1947), Самарқанд (1948), Қарши (1955), Бухоро (1963) ва Тошкент яқинидаги Сергели (1961) да янги аэропортлар қурилди. 1974 й.дан ИЛ-62, 1977 й.дан ТУ—154 самолётлари, 1982 й. дек.дан ИЛ—86 аэробуслари республика ҳаво йўлларида уча бошлади.
1980 й.га келиб Ўзбекистон ҳаво транспорти ҳаво йўлларининг уз. 155 минг км дан ортиқ бўлди (шу жумладан, маҳаллий ҳаво йўллари уз. 60,1 минг км ни ташкил этди).
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришганидан кейин Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонига мувофиқ, 1992 й. 28 янв.да собиқ Иттифоқ Фуқаро авиацияси вазирлиги тасарруфида бўлган Ўзбекистон Фуқаро авиацияси бошқармаси негизида «Ўзбекистон ҳаво йуллари» миллий авиакомпанияси ташкил этилди.
Ҳ.т. Ўзбекистон иқт иеодиётида етакчи тармоқлардан бири ҳисобланади, мамлакатнинг ташқи дунё билан халқаро, иқтисодий, дипломатик, маданий алоқаларини ривожлантиришга хизмат қилмоқда. Тошкент, Нукус, Самарқанд, Бухоро, Урганч, Термиз, Қарши, Наманган, Андижон, Фарғона, Навоий ш.ларида замонавий жиҳозланган аэровокзал (аэропорт)лар ишлайди. Тошкент аэропорти Марказий Осиё минтақасидаги энг йирик халқаро аэропорт ҳисобланади. Бухоро, Самарқанд, Урганч аэропортлари ҳам халқаро аэропорт мақомига эга. «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиакомпанияси мунтазам ҳолда 20 та халқаро рейсларни амалга оширади. Европа, Америка, Жануби-Шарқий Осиё, МДҲ давлатлари шаҳарларида унинг 44 та ваколатхоналари очилган. Мустақиллик йилларида Ўзбекистон Республикаси ҳукумати ёрдамида авиация тармоғига 1 млрд. 200 млн. АҚШ доллари миқдорида инвестиция киритилди ва ривожланган замонавий инфратузилма барпо этилди.
Барча халқаро рейслар «Боинг» 767/757, А-310, Ю-85 русумли самолётларда бажарилади. «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиакомпани-яси Европадаги йирик «Эрбас Индаст-ри», АҚШнинг «Боинг» компаниялари, Россиянинг «Ильюшин» конструк-торлик бюроси, Германия, Франция фирмалари билан турли соҳаларда ҳамкорлик қилади. Шундай ҳамкорлик натижасида 1993 й.дан миллий авиа-компания сотиб олган «Эрбас» А—310— 300 аэробуслари, «Боинг» лайнерлари халқаро рейсларда йўловчиларга хизмат қўрсата бошлади. 2004 й.да «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиа-компанияси 3 та «Боинг 757» ва «Бо-инг 767» самолётларини сотиб олди ва Ғарб мамлакатларида ишлаб чиқарилган самолётлари сони 16 тага етди.
Республика Ҳ.т. учун учувчилар, техника хизмати таркиби, ердаги хизмат ходимлари «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиакомпаниясининг учиш ўқувтехника маркази (1943 й. 15 майда ташкил этилган), Тошкент авиация институтит тайёрланади. 2003 й.да Ўзбекистон Ҳ.т.да 0,8 млн. йўловчи, 5,9 минг т юк ташилди, йўловчи айланмаси 3956,5 минг йўловчи км ни, юк айланмаси 95,3 минг т км ни ташкил этди.
Чет мамлакатларда Ҳ.т. АҚШ, Германия, Буюк Британия, Франция, Италия ва б. давлатларда ривожланган. Бу мамлакатлардаги авиакомпанияларда 300 ва ундан ортиқ йўлов-чига мўлжалланган фуқаро самолётлари, оғир юк транспорт самолётлари кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.