Havo va quyoş vannalari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7–8-b. — ziyouz.com
Havo va quyoş vannalari -davo va çiniqiş maqsadida havo hamda quyoş nurining şifobaxş xossasidan foydalaniş. H. va q.v. sanatoriy va kurortlarda davolanişning muhim qismi hisoblanadi, undan kundalik şaroitda ham (vraçning tavsiyasi böyiça) foydalaniş mumkin.
Havo vannalari turlaridan biri — peşayvonda davolaniş, bunda davolanuvçilar oçiq peşayvonda ma'lum vaqt böladilar; bemorlar mavsumga muvofiq kiyinib olişlari lozim (sovuq paytlarda issiq adyol, yotoq qopidan foydalaniladi). Havo vannasi qabul qilayotganda erkin harakatlanayotgan havo teridagi nerv uçlarini qözğatib, uning nafas olişini va qonning kislorodga töyinişini ta'minlaydi. Bunda oksidlaniş jarayonlari va moddalar almaşinuvi jadallaşadi, muskul va nerv sistemasining quvvati oşadi, organizmdagi termoregulyatsiya sistemasi çiniqadi, iştaha oçiladi, uyqu yaxşilanadi. Havosining tarkibida kis-lorod köp bölgan joylarda havo vannasi ayniqsa, foydali, bunday havo dengiz tupari, yengil aeroionlarga boy böladi.
Havo vannasi va muddatini vraç belgilaydi. Havo vannasi organizmni, ayniqsa, bolalar organizmini çiniqtirişda, organizmning taşqi muhit ta'sirlariga qarşiligini kuçaytirişda (q. Organizmni çiniktiriş), şuningdek, bir qator kasalliklarda, jumladan, öpka sili, kamqonlik, nerv sistemasining funksional kasalliklarida, yurak-to-mir sistemasi kasalliklarida tavsiya etiladi. Ötkir isitma, revmatizm, böğimlarning surunkali yalliglani-şida, nevrit va miozit kasalliklarida havo vannasi buyurilmaydi.
Havo vannalari issiq (22° dan yuqori), salqin (17—20°) va sovuq (17° dan past) bölişi mumkin. Davo kursi 20° dan yuqori t-rada boşlanadi; birinçi kuni 10—15 min. qabul qilib, keyin kun sayin 10— 15 min. dan qöşib boriladi va 1,5—2 soatgaça yetkaziladi. Salqin havo van-nalari boşlanişda 3—7 min. qabul qilinadi, keyin kun sayin 3 — 5 min.dan uzaytirib borib, 1 soatga yetkaziladi. Havo t-rasi 17° dan past bölganda sovqotmaslsk maqsadida yengil jismoniy maşqlar ham qiliş kerak.
Sovuq havo vannalari çiniqqan kişilargagina buyuriladi va uning vaqti 7—20 min.dan oşirilmaydi. Havo vannalarini et junjikib, «badan tuklari tikkayadigan» darajagaça qabul qilmaslik lozim.
Quyoş vannalari. Quyoş nurining tarkibi va odam organizmiga ta'siri bir xil emas. Quyoş nurlari közga körinadigan (yoruglik) va közga körinmaydigan infraqizil hamda ultrabinafşa nurlardan iborat. Infraqizil nurlar organizm töqimalaridan ötayotganida issiqlik effekti hosil qiladi va terining nurla-nayotgan qismi trasini oşiradi.
Quyoş vannalari körsatmasiga muvofiq bir qator teri va böğim kasalliklarida, radikulit, nevrit va b. kasalliklarda qabul qilinadi, undan çiniqtiruvçi muolaja sifatida gripp, angina, yuqori nafas yöllari katari kabi kasalliklarni oldini olişda foydalaniladi. Ayrim kasalliklarning ötkir davri, öpka va me'-da-içak kasalliklarida quyoş vannasi tavsiya etilmaydi.
Quyoş vannalari umumiy (butun badanni nurlantiriş) va mahalliy (badanning bir qismini nurlantiriş) bölişi mumkin. Badanni nurlantirişda quyoşning umumiy radiatsiyasidan foydalaniladi. Quyoş vannasini kuşetkada yotib yoki öti-rib badanning har tomonini quyoşga toblab qabul qilinadi. Quyoş vannasidan avval havo vannasini qabul qilgan ma'qul. Töğri radiatsiyali quyoş vannasini qabul qilişda boşni soyabon yoki tösiq bilan pana qilib oliş, közga qora közoynak taqiş kerak, uni nahorga, ovqatlanişdan oldin va ovqatlangan zahoti qabul qiliş tavsiya etilmaydi. Quyoş van-nasi soyada dam oliş bilan tugallanadi, şundan keyin çömiliş yoki duş qabul qiliş maqsadga muvofiq.
Bolalarning quyoş vannasi qabul qilişlarida alohida ehtiyotkorlik talab etiladi. Ularni darrov yalanğoç qilib yeçintirib qöymaslik, boşiga soyabonli şlyapa kiydiriş lozim. Badanning juda qizib ketişiga va ultrabinafşa nurlarning ortiqça ta'sir etişiga yöl qöymaslik uçun vaqt-vaqti bilan soyada dam olib turiş zarur.
Ortiqça quyoş nuri organizmga yomon ta'sir etib, terining kuyişi (ba'zan nekroz kuzatilişi), oftob urişi, yalliğlaniş, çar-çaş, boş oğrişi, uyqusizlik, isitma kötarilişiga va ba'zi kasalliklarning zörayib ketişiga olib kelişi mumkin.
H. va q.v. yoz faslida plyajlarda, parklar, dengiz va suv havzalari qirğoqlariga qurilgan solyariylar, aerosolyariylarda maxsus ayvonlarda qabul qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАВО ВА ҚУЁШ ВАННАЛАРИ -даво ва чиниқиш мақсадида ҳаво ҳамда қуёш нурининг шифобахш хоссасидан фойдаланиш. Ҳ. ва қ.в. санаторий ва курортларда даволанишнинг муҳим қисми ҳисобланади, ундан кундалик шароитда ҳам (врачнинг тавсияси бўйича) фойдаланиш мумкин.
Ҳаво ванналари турларидан бири — пешайвонда даволаниш, бунда даволанувчилар очиқ пешайвонда маълум вақт бўладилар; беморлар мавсумга мувофиқ кийиниб олишлари лозим (совуқ пайтларда иссиқ адёл, ётоқ қопидан фойдаланилади). Ҳаво ваннаси қабул қилаётганда эркин ҳаракатланаётган ҳаво теридаги нерв учларини қўзғатиб, унинг нафас олишини ва қоннинг кислородга тўйинишини таъминлайди. Бунда оксидланиш жараёнлари ва моддалар алмашинуви жадаллашади, мускул ва нерв системасининг қуввати ошади, организмдаги терморегуляция системаси чиниқади, иштаҳа очилади, уйқу яхшиланади. Ҳавосининг таркибида кис-лород кўп бўлган жойларда ҳаво ваннаси айниқса, фойдали, бундай ҳаво денгиз тупари, енгил аэроионларга бой бўлади.
Ҳаво ваннаси ва муддатини врач белгилайди. Ҳаво ваннаси организмни, айниқса, болалар организмини чиниқтиришда, организмнинг ташқи муҳит таъсирларига қаршилигини кучайтиришда (қ. Организмни чиниктириш), шунингдек, бир қатор касалликларда, жумладан, ўпка сили, камқонлик, нерв системасининг функционал касалликларида, юрак-то-мир системаси касалликларида тавсия этилади. Ўткир иситма, ревматизм, бўғимларнинг сурункали яллиглани-шида, неврит ва миозит касалликларида ҳаво ваннаси буюрилмайди.
Ҳаво ванналари иссиқ (22° дан юқори), салқин (17—20°) ва совуқ (17° дан паст) бўлиши мумкин. Даво курси 20° дан юқори т-рада бошланади; биринчи куни 10—15 мин. қабул қилиб, кейин кун сайин 10— 15 мин. дан қўшиб борилади ва 1,5—2 соатгача етказилади. Салқин ҳаво ван-налари бошланишда 3—7 мин. қабул қилинади, кейин кун сайин 3 — 5 мин.дан узайтириб бориб, 1 соатга етказилади. Ҳаво т-раси 17° дан паст бўлганда совқотмаслцк мақсадида енгил жисмоний машқлар ҳам қилиш керак.
Совуқ ҳаво ванналари чиниққан кишиларгагина буюрилади ва унинг вақти 7—20 мин.дан оширилмайди. Ҳаво ванналарини эт жунжикиб, «бадан туклари тиккаядиган» даражагача қабул қилмаслик лозим.
Қуёш ванналари. Қуёш нурининг таркиби ва одам организмига таъсири бир хил эмас. Қуёш нурлари кўзга кўринадиган (ёруглик) ва кўзга кўринмайдиган инфрақизил ҳамда ультрабинафша нурлардан иборат. Инфрақизил нурлар организм тўқималаридан ўтаётганида иссиқлик эффекти ҳосил қилади ва терининг нурла-наётган қисми трасини оширади.
Қуёш ванналари кўрсатмасига мувофиқ бир қатор тери ва бўғим касалликларида, радикулит, неврит ва б. касалликларда қабул қилинади, ундан чиниқтирувчи муолажа сифатида грипп, ангина, юқори нафас йўллари катари каби касалликларни олдини олишда фойдаланилади. Айрим касалликларнинг ўткир даври, ўпка ва меъ-да-ичак касалликларида қуёш ваннаси тавсия этилмайди.
Қуёш ванналари умумий (бутун баданни нурлантириш) ва маҳаллий (баданнинг бир қисмини нурлантириш) бўлиши мумкин. Баданни нурлантиришда қуёшнинг умумий радиациясидан фойдаланилади. Қуёш ваннасини кушеткада ётиб ёки ўти-риб баданнинг ҳар томонини қуёшга тоблаб қабул қилинади. Қуёш ваннасидан аввал ҳаво ваннасини қабул қилган маъқул. Тўғри радиацияли қуёш ваннасини қабул қилишда бошни соябон ёки тўсиқ билан пана қилиб олиш, кўзга қора кўзойнак тақиш керак, уни наҳорга, овқатланишдан олдин ва овқатланган заҳоти қабул қилиш тавсия этилмайди. Қуёш ван-наси сояда дам олиш билан тугалланади, шундан кейин чўмилиш ёки душ қабул қилиш мақсадга мувофиқ.
Болаларнинг қуёш ваннаси қабул қилишларида алоҳида эҳтиёткорлик талаб этилади. Уларни дарров яланғоч қилиб ечинтириб қўймаслик, бошига соябонли шляпа кийдириш лозим. Баданнинг жуда қизиб кетишига ва ультрабинафша нурларнинг ортиқча таъсир этишига йўл қўймаслик учун вақт-вақти билан сояда дам олиб туриш зарур.
Ортиқча қуёш нури организмга ёмон таъсир этиб, терининг куйиши (баъзан некроз кузатилиши), офтоб уриши, яллиғланиш, чар-чаш, бош оғриши, уйқусизлик, иситма кўтарилишига ва баъзи касалликларнинг зўрайиб кетишига олиб келиши мумкин.
Ҳ. ва қ.в. ёз фаслида пляжларда, парклар, денгиз ва сув ҳавзалари қирғоқларига қурилган солярийлар, аэросолярийларда махсус айвонларда қабул қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.