Havo xaltalari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 11–12-b. — ziyouz.com
Havo xaltalari - umurtqalilarda nafas yöllari, oğiz böşliği yoki halqum bilan boğlangan havo saqlovçi böşliq. H.x.da gaz almaşinuvi sodir bölmaydi. H.x.ga dumsiz suvda va quruqlikda yaşovçilarutnx ovoz xal-tasi, sudralib yuruvçilarning öpka xaltasi kiradi. Quşlar H.x.ning hajmi nafas oliş va nafas çiqarişda özgarib turadi; öpka aeratsiyasi. organizm termoregulyatsiyasi, suziş yoki şönğişda tana ziçligini özgar-tiriş vazifasini bajaradi; H.x. ösimtalari naysimon suyaklar böşli-ğiga ham ötib, suyaklar pnevmatikasini ta'minlaydi. Sut emizuvçilarning H.x. böğiz xaltalaridan, Yevstaxiy naşjing böyin oldidagi qis-miga tuşib turadigan xaltasimon ösimtadan (toq tuyoqlilar, lamanlar), traxeyadan (yöl-yöl tyulen erkagida) yoki qizilöngaçdan (morjlar erkagi-da) ketuvçi xaltalardan iborat.
Ösimliklarda H.x. çang zarra-çalaridagi ekzin qavatlarining bir-biridan ajralişi tufayli paydo böladi. H.x. şamol yordamida çanglanadigan köpçilik ösimliklar, ak-sariyat ignabarglilar uçun xos.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАВО ХАЛТАЛАРИ - умуртқалиларда нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ёки ҳалқум билан боғланган ҳаво сақловчи бўшлиқ. Ҳ.х.да газ алмашинуви содир бўлмайди. Ҳ.х.га думсиз сувда ва қуруқликда яшовчиларутнх овоз хал-таси, судралиб юрувчиларнинг ўпка халтаси киради. Қушлар Ҳ.х.нинг ҳажми нафас олиш ва нафас чиқаришда ўзгариб туради; ўпка аэрацияси. организм терморегуляцияси, сузиш ёки шўнғишда тана зичлигини ўзгар-тириш вазифасини бажаради; Ҳ.х. ўсимталари найсимон суяклар бўшли-ғига ҳам ўтиб, суяклар пневматикасини таъминлайди. Сут эмизувчиларнинг Ҳ.х. бўғиз халталаридан, Евстахий нашжинг бўйин олдидаги қис-мига тушиб турадиган халтасимон ўсимтадан (тоқ туёқлилар, ламанлар), трахеядан (йўл-йўл тюлень эркагида) ёки қизилўнгачдан (моржлар эркаги-да) кетувчи халталардан иборат.
Ўсимликларда Ҳ.х. чанг зарра-чаларидаги экзин қаватларининг бир-биридан ажралиши туфайли пайдо бўлади. Ҳ.х. шамол ёрдамида чангланадиган кўпчилик ўсимликлар, ак-сарият игнабарглилар учун хос.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.