Havoni konditsirlaş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Havoni konditsirlaş HAVONI KONDITSIRLAŞ, havoni mö'tadillaş — maxsus qurilmalar va vositalar yordamida xonalarda optimal t-ra. namlik va sof havoni ta'minlaş. Insonning soğ-liği va kayfiyati, san'at asarlari va aşyolari yaxşi saqlanişini ta'minlaş, texnologik jarayonlar, jihoz va asboblarning işini boşqarişda eng qulay şaroit yaratib beriş uçun qöllanadi. H.k.da avtomatik boşqa-riladigan tizimlar mavjud. Har bir tizim quyidagilardan taşkil topa-di: datçik (uzatkiç) buyuruvçi asbob, ijroçi mexanizm, aloqa vositasi. Datçik atrof muhitdagi özgarişlarni qayd etadi va bu haqda buyuruvçi asbobga axborot uzatadi. Buyuruvçi asbob, öz navbatida, ijroçi mexanizmga impuls beradi. Ijroçi mexanizm berilgan impulsga muvofiq tegişli manbalar (suv, havo va b.) ni harakatga keltiradi.
H.k. tizimlari ba'zan oqimli ventilyatsiya vazifasini ham bajaradi: issiq davrlarda havoni sovitadi va quritadi, sovuq davrlarda esa isitadi va namlaydi. H.k., köpinça jamoat va ma'muriy binolarda, poyezl, samolyot, avtomobil hamda kemalarda qulay şaroit yaratiş: sanoat binolarida qulay iş şaroiti taşkil etiş va mehnat unumdorligini oşiriş; uy-joylarda, kran, traktor, kombayn, ekskavator- va b. maşinalar kabinalarida mehnat şaroitini yengillaştiriş; kutubxona, arxiv, muzey rasm galereyalarida — kitoblar, hujjatlar va san'at durdonalarini avaylab-asraş kabi maqsadlarda qöllanadi.
H.k. dastlab 19-a. oxirida töqimaçilik sanoatida texnologik maqsadlar uçun işlatila boşlangan. 1897 y.da AQŞda H.k.ga patent olingan; 1906 y.da havo namligini rostlaş usuli taklif etilgan. 1922 y.da birinçi marta kinoteatrlarda işla-tilgan. H.k. tizimlari uçun konditsi-oner va unga tegişli jihozlar 20-a. örtalaridan z-dlarda işlab çiqarila boşlagan.
H.k.ning markaziy va mahalliy tizimlari bor. Markaziy tizimda bir neça binoni, mahalliysi bitta bino yoki uning bir qismini havo bilan ta'minlaydi. Markaziy tizimlar taşqaridan keltiriladigan issiqlik eltuvçi (issiq suv, buğ, gaz yoki elektr orqali) va haydaş nasoslari, ven-tilyatorlar, kompressorlarning dvi-gatellarini harakatlaştiriş uçun elektr energiyasi bilan ta'minlanadi. Mahalliy tizimlarga xususiy sovuq bilan ta'minlaş manbalari qurilişi mumkin. Quruq va issiq iqlimli hududlarda suvning buglanişi hiso-biga havo sovutkiçlari işlatiladi. Ventilyatorlar hosil qiladigan havo oqimi bosimiga köra, past (1 kN/m-), örtaça (1—3 kN/m2) va yuqori (3 kN/m2 dan yuqori) bosimli tizimlar böladi. Markaziy va mahalliy tizimlar bir va ikki kanalli böladi. Bir kanal-li, past bosimli tizimga (rasmga q.) havo tayyorlaş qurilmasi — konditsi-oner, konditsiyalangan havoni haydaş hamda işlangan havoni çiqarib yuboriş kanali va qurilmasi, avtomatik rostlaş, uzoqdan turib nazorat qiliş hamda boşqariş asboblari kiradi.
Köp qavatli ma'muriy binolar va mehmonxonalarda örtaça bosimli, bir kanalli tizim keng tarqalgan. Ikki kanalli tizimda bir kanaldan sovuq, ikkinçisidan issiq havo kelib, har qaysi xonaga örnatilgan aralaştir-giç ularni aralaştirib beradi. T.y. vagonlari, avtobus, avtomobil, samolyotlarga bir kanalli tizim, kemalarga bir va ikki kanalli tizimlar örnatiladi. H.k. qurilmalari binolar qurilişi va rekonstruksiyasi harajatlarini oşiradi, lekin sanoat binolarida bu harajatlar mehnat unumdorligining ortişi, mahsulot sifatining yaxşilanişi va b. hisobiga tezda qoplanadi. Köpgina sanoat korxonalari (mas, töqimaçilik, tamaki, aniq asboblar, far-matsevtika va b.) da H.k. tizimisiz işlaş mumkin emas. H.k. borgan sari taraqqiy etadi. Havo parametrlarini muntazam uşlab turişni talab qiladigan i.ç.ning yangi sohalarining rivojlanib borişi; sanoat korxonalarini, i.t. va konstruktorlik taşkilotlarini töğri va töxtovsiz işlaşi uçun ma'lum t-ra va namlik talab qiladigan aniq asboblar, mexanizmlar va kompyuterlar bilan jihozlanişi; köplab odamlar uzoq vaqt turişi (ötirişi) mumkin bölgan katta jamoat binolari hajmining ortib borişi va ulardan yil davomida samarali foydalaniş zaruriyati; binolarda katta yuzaga ega bölgan oynaband sirtlarning qöllanişi; ba'zi sanoat binolarida deraza va fonarlarning yöqligi H.k. tizimining yanada kengayişiga olib keladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАВОНИ КОНДИЦИРЛАШ, ҳавони мўътадиллаш — махсус қурилмалар ва воситалар ёрдамида хоналарда оптимал т-ра. намлик ва соф ҳавони таъминлаш. Инсоннинг соғ-лиғи ва кайфияти, санъат асарлари ва ашёлари яхши сақланишини таъминлаш, технологик жараёнлар, жиҳоз ва асбобларнинг ишини бошқаришда энг қулай шароит яратиб бериш учун қўлланади. Ҳ.к.да автоматик бошқа-риладиган тизимлар мавжуд. Ҳар бир тизим қуйидагилардан ташкил топа-ди: датчик (узаткич) буюрувчи асбоб, ижрочи механизм, алоқа воситаси. Датчик атроф муҳитдаги ўзгаришларни қайд этади ва бу ҳақда буюрувчи асбобга ахборот узатади. Буюрувчи асбоб, ўз навбатида, ижрочи механизмга импульс беради. Ижрочи механизм берилган импульсга мувофиқ тегишли манбалар (сув, ҳаво ва б.) ни ҳаракатга келтиради.
Ҳ.к. тизимлари баъзан оқимли вентиляция вазифасини ҳам бажаради: иссиқ даврларда ҳавони совитади ва қуритади, совуқ даврларда эса иситади ва намлайди. Ҳ.к., кўпинча жамоат ва маъмурий биноларда, поезл, самолёт, автомобиль ҳамда кемаларда қулай шароит яратиш: саноат биноларида қулай иш шароити ташкил этиш ва меҳнат унумдорлигини ошириш; уй-жойларда, кран, трактор, комбайн, экскаватор- ва б. машиналар кабиналарида меҳнат шароитини енгиллаштириш; кутубхона, архив, музей расм галереяларида — китоблар, ҳужжатлар ва санъат дурдоналарини авайлаб-асраш каби мақсадларда қўлланади.
Ҳ.к. дастлаб 19-а. охирида тўқимачилик саноатида технологик мақсадлар учун ишлатила бошланган. 1897 й.да АҚШда Ҳ.к.га патент олинган; 1906 й.да ҳаво намлигини ростлаш усули таклиф этилган. 1922 й.да биринчи марта кинотеатрларда ишла-тилган. Ҳ.к. тизимлари учун кондици-онер ва унга тегишли жиҳозлар 20-а. ўрталаридан з-дларда ишлаб чиқарила бошлаган.
Ҳ.к.нинг марказий ва маҳаллий тизимлари бор. Марказий тизимда бир неча бинони, маҳаллийси битта бино ёки унинг бир қисмини ҳаво билан таъминлайди. Марказий тизимлар ташқаридан келтириладиган иссиқлик элтувчи (иссиқ сув, буғ, газ ёки электр орқали) ва ҳайдаш насослари, вен-тиляторлар, компрессорларнинг дви-гателларини ҳаракатлаштириш учун электр энергияси билан таъминланади. Маҳаллий тизимларга хусусий совуқ билан таъминлаш манбалари қурилиши мумкин. Қуруқ ва иссиқ иқлимли ҳудудларда сувнинг бугланиши ҳисо-бига ҳаво совуткичлари ишлатилади. Вентиляторлар ҳосил қиладиган ҳаво оқими босимига кўра, паст (1 кН/м-), ўртача (1—3 кН/м2) ва юқори (3 кН/м2 дан юқори) босимли тизимлар бўлади. Марказий ва маҳаллий тизимлар бир ва икки каналли бўлади. Бир канал-ли, паст босимли тизимга (расмга қ.) ҳаво тайёрлаш қурилмаси — кондици-онер, кондицияланган ҳавони ҳайдаш ҳамда ишланган ҳавони чиқариб юбориш канали ва қурилмаси, автоматик ростлаш, узоқдан туриб назорат қилиш ҳамда бошқариш асбоблари киради.
Кўп қаватли маъмурий бинолар ва меҳмонхоналарда ўртача босимли, бир каналли тизим кенг тарқалган. Икки каналли тизимда бир каналдан совуқ, иккинчисидан иссиқ ҳаво келиб, ҳар қайси хонага ўрнатилган аралаштир-гич уларни аралаштириб беради. Т.й. вагонлари, автобус, автомобиль, самолётларга бир каналли тизим, кемаларга бир ва икки каналли тизимлар ўрнатилади. Ҳ.к. қурилмалари бинолар қурилиши ва реконструкцияси ҳаражатларини оширади, лекин саноат биноларида бу ҳаражатлар меҳнат унумдорлигининг ортиши, маҳсулот сифатининг яхшиланиши ва б. ҳисобига тезда қопланади. Кўпгина саноат корхоналари (мас, тўқимачилик, тамаки, аниқ асбоблар, фар-мацевтика ва б.) да Ҳ.к. тизимисиз ишлаш мумкин эмас. Ҳ.к. борган сари тараққий этади. Ҳаво параметрларини мунтазам ушлаб туришни талаб қиладиган и.ч.нинг янги соҳаларининг ривожланиб бориши; саноат корхоналарини, и.т. ва конструкторлик ташкилотларини тўғри ва тўхтовсиз ишлаши учун маълум т-ра ва намлик талаб қиладиган аниқ асбоблар, механизмлар ва компьютерлар билан жиҳозланиши; кўплаб одамлар узоқ вақт туриши (ўтириши) мумкин бўлган катта жамоат бинолари ҳажмининг ортиб бориши ва улардан йил давомида самарали фойдаланиш зарурияти; биноларда катта юзага эга бўлган ойнабанд сиртларнинг қўлланиши; баъзи саноат биноларида дераза ва фонарларнинг йўқлиги Ҳ.к. тизимининг янада кенгайишига олиб келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.