Havoning turbulentligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14-b. — ziyouz.com
Havoning turbulentligi -atmosferatsagi havoning tartibsiz, girdob tarzida harakatlanişi. Turli tezlikda harakat qiluvçi havo qatlamlari orasidagi içki işqalaniş tufayli vujudga keladi. Atmosferada namlik va issiqlikni vertikal hamda gorizontal böyiça tekis taqsimlaydi va ma'lum qatlamlarda atmosfera tarkibining bir xil bölişiga olib keladi. Havo qatlamining harakat tezligi örtaça 4 m/sek böladi. H.t. erkin atmosferada (2—3 km) katta ölçamdagi siklon yoki antitsiklon vujudga kslgan vaqtlarda avj oladi. Bunda, asosan, havo va undagi suv buği, har xil qattiq va suyuq zarraçalar hara-katlanadi. H.t. intensivligini qor uç-qunlarining tartibsiz harakatida, tru-balardan havoga kötarilayotgan tutunlarda, bulut turlarida, xususan yaşin va döl hosil qiladigan qora bulutlarda hamda öqtin-öqtin esib turuvçi kuçli şamollarda kuzatiş mumkin. H.t. hosil bölişida, asosan, dinamik va termik omillar muhim rol öynaydi.
Dinamik turbulentlikning paydo bölişiga havo oqimi bilan yer yuzasi orasidagi hamda havo qatlamlari orasidagi içki işqalaniş sabab böladi. Toğ tizmalari, qirlar, vodiylar, örmonlar, har xil inşo-otlar ustidagi H.t. dinamik turbu-lentlikka kiradi.
Termik turbulentlikning paydo bölişida yer yuzasi va havoning ayrim qismlarining Quyoş nuri tasirida turliça isişi sabab böladi. Yilning iliq faslida, kundu-zi, havo oçiq bölgan kunlarda şunday böladi. H.t.da havo massasi juda katga tezlikka ega böladi va natijada havoda uyurmalar hosil bölib, yer yuzasidagi çanglarni havoga uçirib çiqaradi va erkin atmosferadagi kuçli oqimga qöşadi. Şu yöl bilan havoning ifloslanişi röy beradi. Atmosferada sodir bölgan dinamik va termik turbulentlik yer yuzasiga yutilgan issiqdikni atmosferaga öti-şida muhim omil hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАВОНИНГ ТУРБУЛЕНТЛИГИ -атмосферацаги ҳавонинг тартибсиз, гирдоб тарзида ҳаракатланиши. Турли тезликда ҳаракат қилувчи ҳаво қатламлари орасидаги ички ишқаланиш туфайли вужудга келади. Атмосферада намлик ва иссиқликни вертикал ҳамда горизонтал бўйича текис тақсимлайди ва маълум қатламларда атмосфера таркибининг бир хил бўлишига олиб келади. Ҳаво қатламининг ҳаракат тезлиги ўртача 4 м/сек бўлади. Ҳ.т. эркин атмосферада (2—3 км) катта ўлчамдаги циклон ёки антициклон вужудга кслган вақтларда авж олади. Бунда, асосан, ҳаво ва ундаги сув буғи, ҳар хил қаттиқ ва суюқ заррачалар ҳара-катланади. Ҳ.т. интенсивлигини қор уч-қунларининг тартибсиз ҳаракатида, тру-балардан ҳавога кўтарилаётган тутунларда, булут турларида, хусусан яшин ва дўл ҳосил қиладиган қора булутларда ҳамда ўқтин-ўқтин эсиб турувчи кучли шамолларда кузатиш мумкин. Ҳ.т. ҳосил бўлишида, асосан, динамик ва термик омиллар муҳим роль ўйнайди.
Динамик турбулентликнинг пайдо бўлишига ҳаво оқими билан ер юзаси орасидаги ҳамда ҳаво қатламлари орасидаги ички ишқаланиш сабаб бўлади. Тоғ тизмалари, қирлар, водийлар, ўрмонлар, ҳар хил иншо-отлар устидаги Ҳ.т. динамик турбу-лентликка киради.
Термик турбулентликнинг пайдо бўлишида ер юзаси ва ҳавонинг айрим қисмларининг Қуёш нури таьсирида турлича исиши сабаб бўлади. Йилнинг илиқ фаслида, кунду-зи, ҳаво очиқ бўлган кунларда шундай бўлади. Ҳ.т.да ҳаво массаси жуда катга тезликка эга бўлади ва натижада ҳавода уюрмалар ҳосил бўлиб, ер юзасидаги чангларни ҳавога учириб чиқаради ва эркин атмосферадаги кучли оқимга қўшади. Шу йўл билан ҳавонинг ифлосланиши рўй беради. Атмосферада содир бўлган динамик ва термик турбулентлик ер юзасига ютилган иссиқдикни атмосферага ўти-шида муҳим омил ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.