Haydar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com
Haydar HAYDAR, Amir Haydar, Amiri Sayyid (1778— Buxoro — 1826.6.10) - Buxoro amiri (1800— 26), manğitlarlan, Amir Şohmurodning öğli, Doniyolbiy otaliqning ne-varasi. Uning onasi aştarxoniylardan Abulfayzxonş qizi Bonu Şams bölgan. Buxoro madrasalarida 10 y. tahsil olib, Qur'oni karim şarhi va hadis ilmlarini puxta egallagan. Amir Şohmurod H.ni Qarşi viloyatiga hokim qilib tayinlagan. Şohmurod vafot etgaç, Buxoro amirligi taxtiga ötirgan va «amir al-möminin» unvonini olgan (1800.2.12). Buxoro amirligida vujudga kelgan keskin siyosiy vaziyatni yumşatişga hara-kat qilgan. H. ayirmaçilik kayfiyatlarni namoyon qilayotgan Şahrisabz, Kitob, Urgut bekliklari, Miyonqol va Samarqand hokimlariga qarşi janglar olib borişga majbur bölgan.
H. Xurosonga ham harbiy yurişlar qilib, Balx (1817), Badaxşon, Qunduz va Maymanani Buxoro amirligiga qaytargan.
Marv hokimi Din Nosirbek (H.ning ukasi) Xiva xoni Eltuzarxon qutqusiga uçib, akasiga qarşi boş kötaradi (1804) va mağlubiyatga uçraydi. Şu asnoda Xiva xoni Eltu-zarxon bir neça marta Buxoroga harbiy bosqinlar uyuştirgan. Ana şunday yurişlarning birida Niyozbek parvonaçi boşçiligida 20 ming kişilik Buxoro qöşini xorazmliklar qöşinini mağlubiyatga uçratgan. Eltuzarxon Amudaryodan qoçib ötayotganda daryoda ğarq bölib ölgan. Eltuzarxonning 3 birodari va qöplab xivaliklar asir tuşişgan. Amir H. Eltuzarxonning kiçik birodari Qutluğmurodxonni 400 asir bilan ozod qilib, Urgançga jönatgan.
1821—25 y.larda amir H.ning soliq siyosatiga qarşi xitoy-qipçoqlar kötargan Miyonqol qözğoloni ham katta qiyinçilik bilan bostirilgan.
Ahmad Donişnnng yozişiça, H. hukmronlik qilgan davrda Buxoroda ilm-fan, xususan, tarix va islom ilmlari rivojlangan. H. madrasalarda tahsil olib boriş uçun Istan-bul, Kobul va b. şaharlardan köplab qölyozma kitoblarni oldirgan. Uning özi muntazam ravişda saboq bergan, madrasalarda dars ötgan. H. «al-Fa-void al-alfiya» nomli fiqhning xanafiya mazhabiga oid asar ham yozgan.
U hukmronligi davrida Buxoroda Çor minor va Xalifa Niyozqul madrasasi (1807), masjidlar, xonaqohlar, hammomlar qurilgan, Xalfa xudoydod majmuasi qurilişi davom ettirilgan. Buxoroda H. onasiga atab maxsus madrasa, Qarşida Ali mad-rasasi va Mir Muhammad madrasasini ham qurdirgan. H. Buxorodagi Jöybor mavzeidagi Eşoni Imlo qabristonida otasi Şohmurod yonida dafn etilgan.
Ad.: Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙДАР, Амир Ҳайдар, Амири Саййид (1778— Бухоро — 1826.6.10) - Бухоро амири (1800— 26), манғитларлан, Амир Шоҳмуроднинг ўғли, Дониёлбий оталиқнинг не-вараси. Унинг онаси аштархонийлардан Абулфайзхонш қизи Бону Шамс бўлган. Бухоро мадрасаларида 10 й. таҳсил олиб, Қуръони карим шарҳи ва ҳадис илмларини пухта эгаллаган. Амир Шоҳмурод Ҳ.ни Қарши вилоятига ҳоким қилиб тайинлаган. Шоҳмурод вафот этгач, Бухоро амирлиги тахтига ўтирган ва «амир ал-мўминин» унвонини олган (1800.2.12). Бухоро амирлигида вужудга келган кескин сиёсий вазиятни юмшатишга ҳара-кат қилган. Ҳ. айирмачилик кайфиятларни намоён қилаётган Шаҳрисабз, Китоб, Ургут бекликлари, Миёнқол ва Самарқанд ҳокимларига қарши жанглар олиб боришга мажбур бўлган.
Ҳ. Хуросонга ҳам ҳарбий юришлар қилиб, Балх (1817), Бадахшон, Қундуз ва Майманани Бухоро амирлигига қайтарган.
Марв ҳокими Дин Носирбек (Ҳ.нинг укаси) Хива хони Элтузархон қутқусига учиб, акасига қарши бош кўтаради (1804) ва мағлубиятга учрайди. Шу аснода Хива хони Элту-зархон бир неча марта Бухорога ҳарбий босқинлар уюштирган. Ана шундай юришларнинг бирида Ниёзбек парвоначи бошчилигида 20 минг кишилик Бухоро қўшини хоразмликлар қўшинини мағлубиятга учратган. Элтузархон Амударёдан қочиб ўтаётганда дарёда ғарқ бўлиб ўлган. Элтузархоннинг 3 биродари ва қўплаб хиваликлар асир тушишган. Амир Ҳ. Элтузархоннинг кичик биродари Қутлуғмуродхонни 400 асир билан озод қилиб, Урганчга жўнатган.
1821—25 й.ларда амир Ҳ.нинг солиқ сиёсатига қарши хитой-қипчоқлар кўтарган Миёнқол қўзғолони ҳам катта қийинчилик билан бостирилган.
Аҳмад Донишнннг ёзишича, Ҳ. ҳукмронлик қилган даврда Бухорода илм-фан, хусусан, тарих ва ислом илмлари ривожланган. Ҳ. мадрасаларда таҳсил олиб бориш учун Истан-бул, Кобул ва б. шаҳарлардан кўплаб қўлёзма китобларни олдирган. Унинг ўзи мунтазам равишда сабоқ берган, мадрасаларда дарс ўтган. Ҳ. «ал-Фа-воид ал-алфийа» номли фиқҳнинг ханафия мазҳабига оид асар ҳам ёзган.
У ҳукмронлиги даврида Бухорода Чор минор ва Халифа Ниёзқул мадрасаси (1807), масжидлар, хонақоҳлар, ҳаммомлар қурилган, Халфа худойдод мажмуаси қурилиши давом эттирилган. Бухорода Ҳ. онасига атаб махсус мадраса, Қаршида Али мад-расаси ва Мир Муҳаммад мадрасасини ҳам қурдирган. Ҳ. Бухородаги Жўйбор мавзеидаги Эшони Имло қабристонида отаси Шоҳмурод ёнида дафн этилган.
Ад.: Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1-қисм, Т., 2000.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.