Haydar sabuhiy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–45-b. — ziyouz.com
Haydar sabuhiy (15-a. - Hirot -1498) — şoir. Alişer Navoiynnnt jiyani, toğasi Mir Said Kobuliyning öğli. Toju taxt uçun kuraşda Husayn Boyqaro tomonida turib uruşgani sababli Abusaid Mirzo otasini tutib qatl etgaç, uning tarbiyasi bilan Navoiy şuğullangan. «Sabuhiy» (ta-savvufiy ma'noda poklik, haqiqat nuri) taxallusi bilan şe'rlar yozgan. Navoiy köpinça uni yonida olib yurgan. Astrobodda ham u Navoiyning xos mulozimlaridan bölgan. Navoiy uni ba'zi rasmiy topşiriqlar bilan Hirotga yuborganida, bir davrada Navoiyga suiqasd qilingani, oşpaz unga zahar qöşilgan taom bermoqçi bölgani, bundan xabar topgan şoir ğazabga minib, Husayn Bayqaroga qarşi isyon kötarmoqçi ekanligini aytadi. Bu gap Hirotda ovoza bölib ketadi. Husayn Boyqaro darhol Navoiyga maktub yöllab, bu işdan mutlaqo xabari yöqligini ma'lum qiladi. Şu voqeadan keyin Husayn Boyqaro Navoiyning Hirotga qaytişiga ruxsat beradi. Navoiy öz javobida bu gapni rad etadi va jiyanining xatosini keçirişini iltimos qiladi. Husayn Boy-qaro garçi keçirganligini aytib, döstini xotirjam qilsa-da, öz xona-doni şa'niga qilingan bu tuhmatni unutmaydi. H.S. barça xizmatlardan çetlatiladi. U Badaxşonga kstib, bir neça yil öşa yerda xizmat qiladi. 1498 y.da Badaxşondan Hirotga elçi bölib kelganida, Husayn Boyqaro uni tutib, qatl ettiradi.
H.S. şe'rlarining taqdiri ma'lum emas. «Majolis un-nafois»da Navoiy uning bir baytini misol tariqasida keltirgan:
May ast la'li tu yo şahdi nob: az in du kadom ast?
Xay ast bar ruxi tu yo gulob: az in du kadom ast?
Mazmuni: La'li labing maymi, yo toza asalmi — bu ikkisidan qaysi biri? Yuzingdagi termu yo gulobmi: bu ikkisidan qaysi biri?
Ad.: Alişer Navoiy, Majolis un-nafois [MAT, 13-a.], T, 1997; Özbek adabiyoti tarixi, 2-j., T, 1977.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙДАР САБУҲИЙ (15-а. - Ҳирот -1498) — шоир. Алишер Навоийнннт жияни, тоғаси Мир Саид Кобулийнинг ўғли. Тожу тахт учун курашда Ҳусайн Бойқаро томонида туриб урушгани сабабли Абусаид Мирзо отасини тутиб қатл этгач, унинг тарбияси билан Навоий шуғулланган. «Сабуҳий» (та-саввуфий маънода поклик, ҳақиқат нури) тахаллуси билан шеърлар ёзган. Навоий кўпинча уни ёнида олиб юрган. Астрободда ҳам у Навоийнинг хос мулозимларидан бўлган. Навоий уни баъзи расмий топшириқлар билан Ҳиротга юборганида, бир даврада Навоийга суиқасд қилингани, ошпаз унга заҳар қўшилган таом бермоқчи бўлгани, бундан хабар топган шоир ғазабга миниб, Ҳусайн Байқарога қарши исён кўтармоқчи эканлигини айтади. Бу гап Ҳиротда овоза бўлиб кетади. Ҳусайн Бойқаро дарҳол Навоийга мактуб йўллаб, бу ишдан мутлақо хабари йўқлигини маълум қилади. Шу воқеадан кейин Ҳусайн Бойқаро Навоийнинг Ҳиротга қайтишига рухсат беради. Навоий ўз жавобида бу гапни рад этади ва жиянининг хатосини кечиришини илтимос қилади. Ҳусайн Бой-қаро гарчи кечирганлигини айтиб, дўстини хотиржам қилса-да, ўз хона-дони шаънига қилинган бу туҳматни унутмайди. Ҳ.С. барча хизматлардан четлатилади. У Бадахшонга кстиб, бир неча йил ўша ерда хизмат қилади. 1498 й.да Бадахшондан Ҳиротга элчи бўлиб келганида, Ҳусайн Бойқаро уни тутиб, қатл эттиради.
Ҳ.С. шеърларининг тақдири маълум эмас. «Мажолис ун-нафоис»да Навоий унинг бир байтини мисол тариқасида келтирган:
Май аст лаъли ту ё шаҳди ноб: аз ин ду кадом аст?
Хай аст бар рухи ту ё гулоб: аз ин ду кадом аст?
Мазмуни: Лаъли лабинг майми, ё тоза асалми — бу иккисидан қайси бири? Юзингдаги терму ё гулобми: бу иккисидан қайси бири?
Ад.: Алишер Навоий, Мажолис ун-нафоис [МАТ, 13-а.], Т, 1997; Ўзбек адабиёти тарихи, 2-ж., Т, 1977.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.