Haydar Xorazmiy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45-b. — ziyouz.com
Haydar Xorazmiy (14-a.ning oxiri — Xorazm — 15-a.ning 1-yarmi) — şoir. Özbek mumtoz adabiyoti namoyandalaridan biri. Hayoti va ijodi haqida ma'lumot Davlatşoh Samarqandiyning «Tazkirat uş-şuaro», Alişer Navoiyning «Majolis un-nafois», «Muhokamat ul-luğatayn» asarlari hamda özining «Mahzan ul-asror» dos-tonida berilgan. H.X. asosan Xorazmda yaşagan va oğir hayot keçirgan. Birmunça vaqt Hirotda temuriylardan Umar-şayxning öğli Sulton Iskandar (15-a.) saroyida yaşagan. Turkiy va for-siyda şe'rlar yozgan, devon tuzgan. Ni-zomiy Ganjaviynnnt «Mahzan ul-asror» asariga «Gulşan ul-asror» nomi bilan turkiy tilda javob yozib (1409—14), Sulton Iskandarga bağiş-lagan. Asar syujeti va ğoyaviy yönalişi jihatidan ham Nizomiy dostoniga yaqin, vazni ham bir xil — aruzning sare' bahrida yozilgan. Hajmi 639 bayt. Asar Nizomiynikidan farq qilib, avval hikoya, söng şu hikoyadan kelib çiqadigan xulosa va fikrlarni umumlaştiruvçi bob bilan ta'minlangan. H.X. bu asari bilan özbek adabiyotida şe'riy hikoyani rivojlantirgan. Köpçilik hikoyalarida olijanob insoniy fazilatlar tarğib qilingan, mehnat va mehnat ahli uluğlangan. Dostonda markazlaşgan davlat va odil hukmdor ğoyasi ilgari surilgan; axloq-odob, mehnatsevarlik, saxiylik, rostgöylik tarğib etilgan.
«Gulşan ul-asror» özbek epik şe'riyati tarixida muhim hodisa va turkiy tildagi axloqiy-falsafiy dostonçilikning yirik namunasi bölib, turkiy tilning boyligi, qudrati va körkini namoyiş qildi hamda özbekozarbayjon adabiy aloqalari rivojiga munosib hissa bölib qöşildi. Asarning qölyozma nusxalari London, Parij, Vena, Qozon kutubxonalari-da, fotonusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqtanadi.
Ad.: Bertels Ye.S., Nizami i Fizu-li, M, 1962; Özbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1-j., T., 1977.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙДАР ХОРАЗМИЙ (14-а.нинг охири — Хоразм — 15-а.нинг 1-ярми) — шоир. Ўзбек мумтоз адабиёти намояндаларидан бири. Ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумот Давлатшоҳ Самарқандийнинг «Тазкират уш-шуаро», Алишер Навоийнинг «Мажолис ун-нафоис», «Муҳокамат ул-луғатайн» асарлари ҳамда ўзининг «Маҳзан ул-асрор» дос-тонида берилган. Ҳ.Х. асосан Хоразмда яшаган ва оғир ҳаёт кечирган. Бирмунча вақт Ҳиротда темурийлардан Умар-шайхнинг ўғли Султон Искандар (15-а.) саройида яшаган. Туркий ва фор-сийда шеърлар ёзган, девон тузган. Ни-зомий Ганжавийнннт «Маҳзан ул-асрор» асарига «Гулшан ул-асрор» номи билан туркий тилда жавоб ёзиб (1409—14), Султон Искандарга бағиш-лаган. Асар сюжети ва ғоявий йўналиши жиҳатидан ҳам Низомий достонига яқин, вазни ҳам бир хил — арузнинг сареъ баҳрида ёзилган. Ҳажми 639 байт. Асар Низомийникидан фарқ қилиб, аввал ҳикоя, сўнг шу ҳикоядан келиб чиқадиган хулоса ва фикрларни умумлаштирувчи боб билан таъминланган. Ҳ.Х. бу асари билан ўзбек адабиётида шеърий ҳикояни ривожлантирган. Кўпчилик ҳикояларида олижаноб инсоний фазилатлар тарғиб қилинган, меҳнат ва меҳнат аҳли улуғланган. Достонда марказлашган давлат ва одил ҳукмдор ғояси илгари сурилган; ахлоқ-одоб, меҳнатсеварлик, сахийлик, ростгўйлик тарғиб этилган.
«Гулшан ул-асрор» ўзбек эпик шеърияти тарихида муҳим ҳодиса ва туркий тилдаги ахлоқий-фалсафий достончиликнинг йирик намунаси бўлиб, туркий тилнинг бойлиги, қудрати ва кўркини намойиш қилди ҳамда ўзбекозарбайжон адабий алоқалари ривожига муносиб ҳисса бўлиб қўшилди. Асарнинг қўлёзма нусхалари Лондон, Париж, Вена, Қозон кутубхоналари-да, фотонусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақтанади.
Ад.: Бертельс Е.С., Низами и Физу-ли, М, 1962; Ўзбек адабиёти тарихи [5 ж.ли], 1-ж., Т., 1977.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.