Haykaltaroşlik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–58-b. — ziyouz.com
Haykaltaroşlik - tasviriy sanat turi; borliqni hajmli şakllarda, makonda uç ölçamda tasvirlaşga asoslanadi. Tasvir obyekti, asosan, inson; şuningdek, hayvonlar (anima-listika), tabiat (manzara) va narsalar (natyurmort). H.ning 2 asosiy körinişi — aylanib kuzatiş imkonini beruvçi dumaloq haykal hamda faqat bir tomondan körişga möljallangan börtma (qabariq) tasvir relyef turi farqlanadi. Relyef, öz navbatida, yuzaga nisbatan bir oz börttirib işlanadigan barelyef hamda tasvir yuzaga nisbatan ança börttirib işlanadigan gorelyefta bölinadi; şuningdek nursoya öyini hisobiga tasvir közga taşlanadigan tekis yuzaga işlanadigan yana öyma köriniş mavjud.
H. bajaradigan vazifasi va mazmuniga köra bir neça turlarga bölinadi: monumental haykaltaroşlik, bezak haykaltaroşligi, dastgohH. (q. Dastgoh san'-ati), mayda haykaltaroşlik turlari özaro yaqin aloqada rivojlanadi hamda öziga xos xususiyatlarga ega. Me'morlik san'ati bilan boğliq bölgan monumental H.ka muhim tarixiy voqealar, atoqli şaxslar xotirasini abadiylaştiriş maqsadida örnatilgan monument, yodgorliklar, H. ansambllari kiradi, ular özida katta mazmunni ifodalaydi hamda mustaqil ahamiyatga ega; biroq H.ning bu turi bevosita muhit, me'moriy inşo-otlar hamda tabiat bilan uyğun bölişi lozim, bu unga yanada uluğvorlik va ta'sirçanlik baxş etadi. Monumental H.ka xos bölgan xislatlardan biri qahramonlarni kötarinki ruhda tasvirlaş-dir. Monumental H. asarlari uzoqdan körişga möljallanganligi sababli, katta-katta yaxlit şakllardan keng foydalaniladi; odam yuzidagi mayda unsurlar, kiyimdagi buklanişlar, mayda qismlar körsatilmasligi mumkin.
Bezak H.ga istirohat boğlari, xiyobonlar, köça va boğlar, şuningdek, me'moriy binolarning devorlarini bezaş uçun işlanadigan turli bezak haykallar kiradi; asarlarida ramziy obrazlar, hayvonlar şakli keng işlatiladi. Binolarning devorlariga işlanadigan börtma tasvirlar, amaliy san'at buyumlari yuzasiga işlanadigan bezaklar, favvora, panja-ra, badiiy darvozalar ham şu H. ning körinişidir.
Dastgoh H.ga mustaqil mazmunga ega bölgan, san'atning boşqa turlariga tobe bölmagan asarlar kiradi; ular körgazmalar, muzey xonalariga va uylarning interyeriga qöyiş uçun möljallanadi. Bu tur asarlarda voqelik özining butun borliği bilan aks ettiriladi hamda inson ruhiyatidagi nozik uzgarişlar, uning içki keçin-malari, kayfiyatini oçib beriş imkoniyati katta. Dastgoh H. asarlari byust (belgaça bölgan portret), tors, haykal (odam gavdasining natural kat-talikda işlangan körinişi), haykalça (natural kattaligidan kiçik bölgan haykallar), koloss (haddan ortiq kattalikda işlangan haykallar, mas, Rodos kolossi), janrli haykal (muayyan muhitda tasvirlangan odam yoki odamlar guruhi) va b. körinişda böladi. Kiçik şakllar H.gi öz xarak-teriga köra amaliy bezak san'atiga yaqin turadi. Bunga stol ustiga qöyiladigan sopol, çinni va b. xom aşyolardan işlanadigan haykallar kiradi. Eng köp tarqalgan turlaridan biri terrakota; medal yasaş sanati va gliptika ham şu turga mansub.
H.da ijodkor nursoya öyinidan foydalaniş orqali asarning ta'sir kuçini oşirişga erişadi (nur tuşişi bilan haykal jonlanadi, nur yönalişining özgarişi bilan undagi nur-soya tovlanişi ham özgaradi, natijada undan tomoşabin oladigan taassurot ham özgarib boradi). Bu ayniqsa monu-mental va bezak H. asarlari uçun qöl keladi, çunki maydon yoki hiyobonga örnatilgan haykalga ertalabki quyoş nurlari bir joziba bersa, keçki kun botiş paytidan quyoş nurlari boşqaça bir fayz kiritadi. H.la insonning taşqi körinişi, sokin yoki harakatdagi holatini aks ettiriş bilan uning imkoniyati tugamaydi, asarda keçin-malar, hayajon, ğamginlik va b. ham öz ifodasini topadi. Haykaltaroş mahorati, töğri topilgan harakat, yuzdagi mimik holat asarning ta'sirli bölişida muhim örin tutadi. H. asarlari uçun toş, granit, bronza, marmar, yoğoç, metall (oltin, kumuş, pikel kabi qimmatbaho metallar) sement, gips kabi turli materiallar işlatiladi. H.da tanlangan xom aşyo uning rangini belgilaydi. Xalq H.da-gina haykallarni böyaş hollari uçraydi. H. asarlari yaratişda yumşoq moddalar (maxsus loy, mum, plastilin va b.), qattiq moddalar (turli nav toşlar, yoğoç va b.)dan kesib (yönib) yoki öymakorlik bilan keraksiz qismlarini olib taşlaş yöli bilan yaratiladi; suyuq holatdan qattiq holatga ötiş xususiyatiga ega bölgan moddalar (turli metall, gips, beton va b.)dan qolip yordamida quyib işlanadi; keramika H. asarlari tayyorlaşda maxsus loy navlaridan foydalaniladi, şakl böyama iaqş yoki rangli sir bilan qoplanadi va maxsus peçlarda quydiriladi. H. asari taglikka (postament yoki pyedestalga) örnatiladi; ba'zan haykaltaroş maq-sadini yuzaga çiqarişda bir neça taglikka örnatilgan haykallar, relyeflardan foydalanişi mumkin.
H. qadimdan — ibtidoiy jamiyatda insonning mehnat faoliyati va diniy tuşunçalarning paydo bölişi bilan şakllanib, yasaş jarayonida H.ga xos uslub (yöniş, işlov beriş, yumşoq loydan şakllar yasaş) bilan öz hissiyoti, keçinmalarini tasvirlay boşlagan. Hayvonlarning dumaloq, ğor yoki toş yuzasiga işlangan börtma haykallari ibtidoiy kişilar qaraşlarining ifodasidir. Börtma tasvirlar yumşoq toş, suyak va yoğoç yuzasiga işlangan, mehnat va ov qurollarini bezaşda hamda tumor sifatida ham foydalanilgan. Oltin va b. qimmatbaho materiallardan börtma tasvirli amaliy san'at buyumlari, loydan haykalçalar yasaşda katta muvaffaqiyatlarga erişildi (skifyaar madaniyati, Afrika qit'asining Nok manzilidagi sopol haykallar va b.).
Quldorlik tuzumi davridan H.da yangi bosqiç boşlandi, bu davr uslub rang-barangligi, mavzu va turlarining kölami bilan ajralib turadi. Bu jihatdan H.da Qad. Şarqning alohida örni bor: ilk bor mahobatli haykallar, dastgoh portretlari, jöşqin, harakatga töla börtma tas-virlar yaratildi. Şumer va Akkad, Bobil va Ossuriya yodgorliklari, Misrdagi mahobatli haykallar, nafis börtma tasvirlar şu davrning nodir yodgorliklaridir. Örta Şarq, jumladan, Özbekiston hududida yara-tilgan Xorazm, Suğd, Baqtriya yodgorliklari, Tuproqqal'a, Varaxşa, Af-rosiyob, Xolçayon, Dalvarzintepa, Quvaning mahobatli haykal va börtma tasvirlari, mayda haykalçalar, amaliy san'at buyumlarini bezaşda işlangan turli badiiy şakllar davrning boy madaniyatidan dalolat beradi.
Antik davrda voqeband relyef, portret öz rivojining yuqori bosqi-çiga kötarildi, odamning ruhiy hola-tini ifodalaş borasida katta yutuqlarga erişildi. Yunoniston va qis-man qad. Rimda yaratilgan H. asarlarida insoniy tuyğular, uning kamoloti yetakçi örinni egalladi, tasvirlaşda haqqoniylik hukm surdi, jismoniy baquvvat va ma'naviy gözal inson obra-zini yaratiş yunon H.ning boş maqsadi böldi (Fidiy va Miron, Poliklet va Praksitel). Rim haykaltaroşlari portret san'atida katta yutuqlarga erişdilar, ularning asarlarida in-sonning murakkab keçinmalari kuçli realizmda tasvirlandi, şaxsning jismoniy va ma'naviy holati oçiq körsatildi; Rimda ilk bor otliq qömondon haykali işlandi, börtma tasvirda ham katta yutuqlarga erişildi: muhim tarixiy voqealarga bağişlab örnatilgan ustun va zafar toqilari voqeband börtma tasvirlar bilan bezatildi.
Örta asrlar Şarq mamlakatlarida H. hamma joyda bir xil rivojlanmadi. Jan., jan.-şarqiy Osiyo mamla-katlari (Hindiston, Indoneziya va Hindixitoy mamlakatlari)da maho-batli, işlanişi nafis ajoyib yodgorliklar yaratilgan bölsa, Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida H. amaliy bezak san'atining H. bilan çatişib ketgan toş öymakorligi, yoğoç va ganç öymakorligi, zargarlik va kandakorlik asarlarida öz ifodasini topdi, rözğor buyumlari, taqinçoqlar tayyorlaşda, binolar bezagi (namoyoni)da keng qöllandi. Yevropa mamlakatlarida xristian dini H.ni rivojlantiruvçi asosiy kuç böldi: soborlar qoşida H. ustaxonalari taşkil etildi, bu yerda bölajak haykal-taroşlar tayyorlandi, ibodatxonalar uçun dumaloq haykal va relyeflar yaratilib, ular diniy ğoyalarni tarğib qilişga xizmat qildi.
H. roman va gotika uslubida qurilgan binolar kompozitsiyasining ajral-mas qismiga aylandi. 13-a. 2-yarmi — 14-a. boşlarida Yevropa realistik H. namu-nalari közga taşlana boşladi (N.Pi-zano va b.), dunyoviy ğoyalar (yorqin insoniy xarakterlar, hayotga muhabbat ruhi)ni aks ettiriş H.ning boş vazifasiga aylandi (Donatello, A.Verok-k'o va b.), köp planli relyeflar yara-tildi; bronzadan haykal quyiş san'-ati mukammallaşdi, mayolika (koşinkorlik), kandakorlik amaliyotda keng işlatila boşlandi. Mikelanjelo ijodi Uyğoniş davri san'atining yuksak bir çöqqisi böldi. 17— 19-a.lar H. ham boy va rang-barang; bu davr Yevropa H.da barokko, klassitsilm, realizm uslublari raqobatda böldi. Uyğoniş davri H.ga xos xotirjamlik, salobatlilik örniga barokko uslubi bilan şijoat, jöşqinlik kirib kelgan bölsa, klas-sitsizm aksinça yana Uyğoniş davri xotirjamligiga qaytişga, hamma narsani aql bilan tartibga solişga harakat qildi. Öz mavqeini mustahkamlab borgan realizm uslubi borliqni tölaqonli aks ettirişga, inson his-tuyğularini çuqurroq ifodalaşga intildi (L.Bernini, A.Kanova, J. Gudon va b.). 19-a. 2-yarmidan H.da demokratik tamoy-illar ortib bordi, maişiy hayot, mehnat mavzusi san'atkorlarni öziga jalb etdi. Yevropa H.da turli naturalistik oqim va yönalişlar şakllandi, avvalgi san'atlar sintezidan çekiniş yuzaga keldi; bu davrda impressi-onizm, simvolizm oqimlari ham H.da öz ifodasini topdi. 19-a. oxiri — 20-a. boşidagi H. rivojiga davrning yangi oqimlari ta'sir etdi. Bu jarayonda fransuz haykaltaroşi O.Roden ijodi muhim ahamiyatga ega böldi. Uning ta'sirida nafaqat fransuz, balki köpgina zamonaviy yevropalik va b. haykaltaroşlar ijodi şakllandi. 20-a. H. san'ati qarama-qarşi omillarga asoslangan. Bir tomondan realistik san'at yönalişi öz badiiy kölamini kengaytirişga, ifoda vositalarining ta'sirçanligini oşirişga intilgan bölsa, ikkinçi tomondan avangard san'ati öz imkoniyatlarini keng namoyon eta bordi. 20-a. badiiy uslublari (kubizm — P.Pikasso, A.Ar»xipenko, A.Loran; konstrukti-vizm — A.Kolder; popart va avangardning boşqa vakillari) ta'sirida H. yangi köriniş va an'anaviy bölmagan uslub va materiallar bilan boyidi. 19-a. örtalarida Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida H.da jonlaniş boşlandi. Örta Osiyo, jumladan, Özbekistonda ham H. asarlari yaratila boşladi, uning dumaloq va börtma tasvir-relyef turida asarlar paydo böldi. Favvoralar işga tuşdi, bezak H. asarlari bilan dam oliş va xor-diq çiqariş maskanlari, xiyobonlarni bezatiş odati kengaydi. Şu davrda işlangan qurbaqa, kiyik, it, şer va b. haykallar bir qança (Toşkent, Buxoro kabi) joylarni bezab turibdi. Buxorodagi Sitorai Mohi Xosadagi marmardan işlangan şer haykallari, islimiy, girih naqşlar, çiroyli yozuvlar b-n öyib jilo berilgan suv novlari diqqatga sazovor. Toş va marmar öymakorligi namunalari Xiva me'moriy yodgorliklarida köp uçraydi (jumladan, relyefli toş va marmar poyus-tunlar).
20-a. boşlaridan xalq an'anaviy amaliy san'ati usullari keng qöllandi hamda rivojlantirildi: Muqimiy teatri (1943) hamda Navoiy teatri (1948) binosi va b. H.ning boşqa turlari ham keng rivojlana boşladi. An'-anaviy mayda haykaltaroşlik ham yangi mazmun va mavzular bilan boyidi (U.Jöraqulov, X.Rahimova, A.Muxto-rov va b.). Şu davrdan realistik H.ning hamma turlarida dastlabki namunalari yaratildi. Monumental va bezak H.gi bevosita me'morlik san'ati bilan boğliq holda rivoj topdi: E.Ruş, Ya.Kuçis, Ya.Strazdin, O.Korjinskaya asarlari şu san'atining dastlabki namunalari edi. Dastgoh H.gida port-ret va janrli kompozitsiyalar paydo böldi (A.Ivanov, F.Grişçenko va b.). Özbek haykaltaroşligining yangi bos-qiçi 20-a.ning ikkinçi yarmiga töğri keladi. Bu davrga kelib haykaltaroşlar safi kengaydi. H.da akademik tizim şakllandi. A. Boymatov, A. Ahme-dov, D.Röziboyev, A.Şoymurodov, E.Aliyev, H.Hus-niddinxöjayev, Ya.Şapiro, L.Ryabsev, D. Ryabiçev va b. H.ning barça tur va janrlarida ijod qilib, uning ravnaqiga öz hissalarini qöşdilar.
Monumental va monumental-bezak H. borasida qator asarlar yaratişda toş, metall, şamot, sopol va b. qat-tiq materiallardan keng foydalaniddi. Özbekistondagi har bir me'moriy majmua san'atlar sin-tezi zaminida şakllantirilişi H. rivojida muhim örin egalladi. Toşkent ş., viloyatlar va tumanlar markazlarida boş maydon, yirik xiyo-bon, köçalar va b. markazlarda maydonlar taşkil etildi, ularda davlat va fan, madaniyat arboblariga yodgorliklar örnatildi: Toşkentdagi Puşkin (M.Anikuşin), Samarqanddagi Alişer Navoiy va Jomiy (H.Husnid-dinxöjayev va V.Lunev) hamda Mirzo Uluğbek (M.Musaboyev) va b. haykallar. Bezak H.da afsonaviy ajdaho, kiyik va qöziçoqlar haykallari yaratilib, madaniy, ma'muriy binolarning may-donlariga örnatildi (Toşkentdagi Özbekiston BA Markaziy körgazmalar zali oldidagi haykallar va b., Samarqand muzeyi oldidagi ajdaho, Buxoro Inturist mehmonxonasi uçun işlangan relyef va haykallar), favvoralarda H. körinişlari öz ifodasini topdi.
Dastgoh H.ning portret va anima-listika janrlarida A. Boymatov, A.Şoymurodov, A.Ahmedov, aka-uka P. va M.Ivanovlar, T. Qosimov, D.Röziboyev, keyinroq \\.Jabborov, T.Tölaxöjayev va b., qoraqalpoq H.da J.Quttimurodov, Töraniyozov va b. izlanişlari öziga xosligi bilan ajralib turadi. 1960—80 y.larda dast-goh X.ning portret, janrli haykal va mayda plastika (haykaltaroşlik)da jonlaniş sezildi, uslub va yönalişlari kengaydi. A. Hotamov, T.Esonov, M. Abdullayev, F. Ahmedzya-nov, M.Avakyan, M.Rahmonberdiyev, M.Borodi-na, L. Nesteroviç, M. Porub, T.Yorqulov va b. şu yönalişda ijod qilib tanila boşladilar.
Mustaqillik yillarida H.da yirik badiiy yodgorlik haykallar barpo etildi, ularda ajdodlarning yorqin qiyofalarini yara-tişga erişildi. Bu davrda H.da yaratilgan asarning ilk namu-nasi Özbekiston milliy boğinint sölim göşasiga örnatilgan Alişer Navoiy haykali bölib (haykaltaroşlar E.Aliyev, N.Bandzeladze, V.Deg-tyarov, 1991), u atrof-muhit bilan uy-ğunlikda; ramziy ma'noda barpo etilgan me'moriy qism (ayvon) şoirning mahobatli qiyofasini yanada jonlantiradi. Monumental H.da sermahsul ijod qilayotgan I.Jabborov, J. Mir-tojiyev va b. asarlarida san'atlar sin-teziga asoslangan asarlari yuzaga keldi. Toşkent, Samarqand, Şahrisabzda qad kötargan Amir Temurning mahobatli haykallarida sohibqiron obrazi gavdalantirildi; sarkarda «Ja-loliddin Manguberdi» (2000), buyuk alloma «al-Farğoniy» (1998, Farğona va Quva ş.) «Zahiriddin Muham-mad Bobur» (1993, Andijon ş.da), «Abdulla Qodiriy» (1994, Toşkent ş.da), «Çölpon» (1997, Andijon ş.da), «Ona» (Jizzax ş.da) kabi yirik yodgorlik asarlarida tarixiy şaxslar qiyofasi, «Alpomiş» ramziy haykalida (1999, Termiz ş.da) xalq qahramonining badiiy talqini yara-tildi.
Dastgoh H.da zamonaviy va milliy an'analar özaro uyğunlikda rivojlanmoqda, bunda badiiy tasviriylik yetakçi örin tutadi. H.da öziga xos ijodiy uslubga ega bölgan T.Tojixöjayev («Alişer Navoiy», «Uluğbek», «Maşrab», «Furqat» kabi buyuk siymolar hamda «Kuraş», «Raqs», «Çavandoz» kabi romantik asarlar), D.Röziboyev («Navröz malikasi», 2000), J.Quttimurodov («Ayol», «Amudaryo», «Oqquş», «Avesto» turkumi va b.), J. Mirto-jiyev («Bobur — Vatan soğinçi», «Sayyoh Bobur», «Temur Malik», «Behzod») va b. haykaltaroşlar sama-rali ijod qilmoqda. Mayda H.da ham katta muvaffaqiyatlarga erişildi, sopol (terrakota), şamot, çinni, fayans, yoğoç va b.da asarlar yuzaga keldi. Ş.Möminovannng çinni va sopol şakllari nozik hamda tasavvurining rang-barangligi bilan ajralib turadi, N.Qodirov, V. Şurkov va b.ning sopol haykalçalari işlanişi xalq ijodiyotiga yaqinligi, yengil yumori bilan diqqatni öziga tortadi.
J: Kepinov G.M., Texnologiya skulpturn, M., 1936; Golubkina A.S., Neskolko slov o remesle skulptora, M., 1963;Apuxtin O.K., Tasviriy san'at asoslari, T., 1967; Özbek san'ati, T., 2000.
Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙКАЛТАРОШЛИК - тасвирий саньат тури; борлиқни ҳажмли шаклларда, маконда уч ўлчамда тасвирлашга асосланади. Тасвир объекти, асосан, инсон; шунингдек, ҳайвонлар (анима-листика), табиат (манзара) ва нарсалар (натюрморт). Ҳ.нинг 2 асосий кўриниши — айланиб кузатиш имконини берувчи думалоқ ҳайкал ҳамда фақат бир томондан кўришга мўлжалланган бўртма (қабариқ) тасвир рельеф тури фарқланади. Рельеф, ўз навбатида, юзага нисбатан бир оз бўрттириб ишланадиган барельеф ҳамда тасвир юзага нисбатан анча бўрттириб ишланадиган горельефта бўлинади; шунингдек нурсоя ўйини ҳисобига тасвир кўзга ташланадиган текис юзага ишланадиган яна ўйма кўриниш мавжуд.
Ҳ. бажарадиган вазифаси ва мазмунига кўра бир неча турларга бўлинади: монументал ҳайкалтарошлик, безак ҳайкалтарошлиги, дастгоҳҲ. (қ. Дастгоҳ санъ-ати), майда ҳайкалтарошлик турлари ўзаро яқин алоқада ривожланади ҳамда ўзига хос хусусиятларга эга. Меъморлик санъати билан боғлиқ бўлган монументал Ҳ.ка муҳим тарихий воқеалар, атоқли шахслар хотирасини абадийлаштириш мақсадида ўрнатилган монумент, ёдгорликлар, Ҳ. ансамбллари киради, улар ўзида катта мазмунни ифодалайди ҳамда мустақил аҳамиятга эга; бироқ Ҳ.нинг бу тури бевосита муҳит, меъморий иншо-отлар ҳамда табиат билан уйғун бўлиши лозим, бу унга янада улуғворлик ва таъсирчанлик бахш этади. Монументал Ҳ.ка хос бўлган хислатлардан бири қаҳрамонларни кўтаринки руҳда тасвирлаш-дир. Монументал Ҳ. асарлари узоқдан кўришга мўлжалланганлиги сабабли, катта-катта яхлит шакллардан кенг фойдаланилади; одам юзидаги майда унсурлар, кийимдаги букланишлар, майда қисмлар кўрсатилмаслиги мумкин.
Безак Ҳ.га истироҳат боғлари, хиёбонлар, кўча ва боғлар, шунингдек, меъморий биноларнинг деворларини безаш учун ишланадиган турли безак ҳайкаллар киради; асарларида рамзий образлар, ҳайвонлар шакли кенг ишлатилади. Биноларнинг деворларига ишланадиган бўртма тасвирлар, амалий санъат буюмлари юзасига ишланадиган безаклар, фаввора, панжа-ра, бадиий дарвозалар ҳам шу Ҳ. нинг кўринишидир.
Дастгоҳ Ҳ.га мустақил мазмунга эга бўлган, санъатнинг бошқа турларига тобе бўлмаган асарлар киради; улар кўргазмалар, музей хоналарига ва уйларнинг интерьерига қўйиш учун мўлжалланади. Бу тур асарларда воқелик ўзининг бутун борлиғи билан акс эттирилади ҳамда инсон руҳиятидаги нозик узгаришлар, унинг ички кечин-малари, кайфиятини очиб бериш имконияти катта. Дастгоҳ Ҳ. асарлари бюст (белгача бўлган портрет), торс, ҳайкал (одам гавдасининг натурал кат-таликда ишланган кўриниши), ҳайкалча (натурал катталигидан кичик бўлган ҳайкаллар), колосс (ҳаддан ортиқ катталикда ишланган ҳайкаллар, мас, Родос колосси), жанрли ҳайкал (муайян муҳитда тасвирланган одам ёки одамлар гуруҳи) ва б. кўринишда бўлади. Кичик шакллар Ҳ.ги ўз харак-терига кўра амалий безак санъатига яқин туради. Бунга стол устига қўйиладиган сопол, чинни ва б. хом ашёлардан ишланадиган ҳайкаллар киради. Энг кўп тарқалган турларидан бири терракота; медаль ясаш саньати ва глиптика ҳам шу турга мансуб.
Ҳ.да ижодкор нурсоя ўйинидан фойдаланиш орқали асарнинг таъсир кучини оширишга эришади (нур тушиши билан ҳайкал жонланади, нур йўналишининг ўзгариши билан ундаги нур-соя товланиши ҳам ўзгаради, натижада ундан томошабин оладиган таассурот ҳам ўзгариб боради). Бу айниқса мону-ментал ва безак Ҳ. асарлари учун қўл келади, чунки майдон ёки ҳиёбонга ўрнатилган ҳайкалга эрталабки қуёш нурлари бир жозиба берса, кечки кун ботиш пайтидан қуёш нурлари бошқача бир файз киритади. Ҳ.ла инсоннинг ташқи кўриниши, сокин ёки ҳаракатдаги ҳолатини акс эттириш билан унинг имконияти тугамайди, асарда кечин-малар, ҳаяжон, ғамгинлик ва б. ҳам ўз ифодасини топади. Ҳайкалтарош маҳорати, тўғри топилган ҳаракат, юздаги мимик ҳолат асарнинг таъсирли бўлишида муҳим ўрин тутади. Ҳ. асарлари учун тош, гранит, бронза, мармар, ёғоч, металл (олтин, кумуш, пикель каби қимматбаҳо металлар) цемент, гипс каби турли материаллар ишлатилади. Ҳ.да танланган хом ашё унинг рангини белгилайди. Халқ Ҳ.да-гина ҳайкалларни бўяш ҳоллари учрайди. Ҳ. асарлари яратишда юмшоқ моддалар (махсус лой, мум, пластилин ва б.), қаттиқ моддалар (турли нав тошлар, ёғоч ва б.)дан кесиб (йўниб) ёки ўймакорлик билан кераксиз қисмларини олиб ташлаш йўли билан яратилади; суюқ ҳолатдан қаттиқ ҳолатга ўтиш хусусиятига эга бўлган моддалар (турли металл, гипс, бетон ва б.)дан қолип ёрдамида қуйиб ишланади; керамика Ҳ. асарлари тайёрлашда махсус лой навларидан фойдаланилади, шакл бўяма иақш ёки рангли сир билан қопланади ва махсус печларда қуйдирилади. Ҳ. асари тагликка (постамент ёки пьедесталга) ўрнатилади; баъзан ҳайкалтарош мақ-садини юзага чиқаришда бир неча тагликка ўрнатилган ҳайкаллар, рельефлардан фойдаланиши мумкин.
Ҳ. қадимдан — ибтидоий жамиятда инсоннинг меҳнат фаолияти ва диний тушунчаларнинг пайдо бўлиши билан шаклланиб, ясаш жараёнида Ҳ.га хос услуб (йўниш, ишлов бериш, юмшоқ лойдан шакллар ясаш) билан ўз ҳиссиёти, кечинмаларини тасвирлай бошлаган. Ҳайвонларнинг думалоқ, ғор ёки тош юзасига ишланган бўртма ҳайкаллари ибтидоий кишилар қарашларининг ифодасидир. Бўртма тасвирлар юмшоқ тош, суяк ва ёғоч юзасига ишланган, меҳнат ва ов қуролларини безашда ҳамда тумор сифатида ҳам фойдаланилган. Олтин ва б. қимматбаҳо материаллардан бўртма тасвирли амалий санъат буюмлари, лойдан ҳайкалчалар ясашда катта муваффақиятларга эришилди (скифяар маданияти, Африка қитъасининг Нок манзилидаги сопол ҳайкаллар ва б.).
Қулдорлик тузуми давридан Ҳ.да янги босқич бошланди, бу давр услуб ранг-баранглиги, мавзу ва турларининг кўлами билан ажралиб туради. Бу жиҳатдан Ҳ.да Қад. Шарқнинг алоҳида ўрни бор: илк бор маҳобатли ҳайкаллар, дастгоҳ портретлари, жўшқин, ҳаракатга тўла бўртма тас-вирлар яратилди. Шумер ва Аккад, Бобил ва Оссурия ёдгорликлари, Мисрдаги маҳобатли ҳайкаллар, нафис бўртма тасвирлар шу даврнинг нодир ёдгорликларидир. Ўрта Шарқ, жумладан, Ўзбекистон ҳудудида яра-тилган Хоразм, Суғд, Бақтрия ёдгорликлари, Тупроққалъа, Варахша, Аф-росиёб, Холчаён, Далварзинтепа, Қуванинг маҳобатли ҳайкал ва бўртма тасвирлари, майда ҳайкалчалар, амалий санъат буюмларини безашда ишланган турли бадиий шакллар даврнинг бой маданиятидан далолат беради.
Антик даврда воқебанд рельеф, портрет ўз ривожининг юқори босқи-чига кўтарилди, одамнинг руҳий ҳола-тини ифодалаш борасида катта ютуқларга эришилди. Юнонистон ва қис-ман қад. Римда яратилган Ҳ. асарларида инсоний туйғулар, унинг камолоти етакчи ўринни эгаллади, тасвирлашда ҳаққонийлик ҳукм сурди, жисмоний бақувват ва маънавий гўзал инсон обра-зини яратиш юнон Ҳ.нинг бош мақсади бўлди (Фидий ва Мирон, Поликлет ва Праксител). Рим ҳайкалтарошлари портрет санъатида катта ютуқларга эришдилар, уларнинг асарларида ин-соннинг мураккаб кечинмалари кучли реализмда тасвирланди, шахснинг жисмоний ва маънавий ҳолати очиқ кўрсатилди; Римда илк бор отлиқ қўмондон ҳайкали ишланди, бўртма тасвирда ҳам катта ютуқларга эришилди: муҳим тарихий воқеаларга бағишлаб ўрнатилган устун ва зафар тоқилари воқебанд бўртма тасвирлар билан безатилди.
Ўрта асрлар Шарқ мамлакатларида Ҳ. ҳамма жойда бир хил ривожланмади. Жан., жан.-шарқий Осиё мамла-катлари (Ҳиндистон, Индонезия ва Ҳиндихитой мамлакатлари)да маҳо-батли, ишланиши нафис ажойиб ёдгорликлар яратилган бўлса, Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида Ҳ. амалий безак санъатининг Ҳ. билан чатишиб кетган тош ўймакорлиги, ёғоч ва ганч ўймакорлиги, заргарлик ва кандакорлик асарларида ўз ифодасини топди, рўзғор буюмлари, тақинчоқлар тайёрлашда, бинолар безаги (намоёни)да кенг қўлланди. Европа мамлакатларида христиан дини Ҳ.ни ривожлантирувчи асосий куч бўлди: соборлар қошида Ҳ. устахоналари ташкил этилди, бу ерда бўлажак ҳайкал-тарошлар тайёрланди, ибодатхоналар учун думалоқ ҳайкал ва рельефлар яратилиб, улар диний ғояларни тарғиб қилишга хизмат қилди.
Ҳ. роман ва готика услубида қурилган бинолар композициясининг ажрал-мас қисмига айланди. 13-а. 2-ярми — 14-а. бошларида Европа реалистик Ҳ. наму-налари кўзга ташлана бошлади (Н.Пи-зано ва б.), дунёвий ғоялар (ёрқин инсоний характерлар, ҳаётга муҳаббат руҳи)ни акс эттириш Ҳ.нинг бош вазифасига айланди (Донателло, А.Верок-къо ва б.), кўп планли рельефлар яра-тилди; бронзадан ҳайкал қуйиш санъ-ати мукаммаллашди, майолика (кошинкорлик), кандакорлик амалиётда кенг ишлатила бошланди. Микеланжело ижоди Уйғониш даври санъатининг юксак бир чўққиси бўлди. 17— 19-а.лар Ҳ. ҳам бой ва ранг-баранг; бу давр Европа Ҳ.да барокко, классицилм, реализм услублари рақобатда бўлди. Уйғониш даври Ҳ.га хос хотиржамлик, салобатлилик ўрнига барокко услуби билан шижоат, жўшқинлик кириб келган бўлса, клас-сицизм аксинча яна Уйғониш даври хотиржамлигига қайтишга, ҳамма нарсани ақл билан тартибга солишга ҳаракат қилди. Ўз мавқеини мустаҳкамлаб борган реализм услуби борлиқни тўлақонли акс эттиришга, инсон ҳис-туйғуларини чуқурроқ ифодалашга интилди (Л.Бернини, А.Канова, Ж. Гудон ва б.). 19-а. 2-ярмидан Ҳ.да демократик тамой-иллар ортиб борди, маиший ҳаёт, меҳнат мавзуси санъаткорларни ўзига жалб этди. Европа Ҳ.да турли натуралистик оқим ва йўналишлар шаклланди, аввалги санъатлар синтезидан чекиниш юзага келди; бу даврда импресси-онизм, символизм оқимлари ҳам Ҳ.да ўз ифодасини топди. 19-а. охири — 20-а. бошидаги Ҳ. ривожига даврнинг янги оқимлари таъсир этди. Бу жараёнда француз ҳайкалтароши О.Роден ижоди муҳим аҳамиятга эга бўлди. Унинг таъсирида нафақат француз, балки кўпгина замонавий европалик ва б. ҳайкалтарошлар ижоди шаклланди. 20-а. Ҳ. санъати қарама-қарши омилларга асосланган. Бир томондан реалистик санъат йўналиши ўз бадиий кўламини кенгайтиришга, ифода воситаларининг таъсирчанлигини оширишга интилган бўлса, иккинчи томондан авангард санъати ўз имкониятларини кенг намоён эта борди. 20-а. бадиий услублари (кубизм — П.Пикассо, А.Ар»хипенко, А.Лоран; конструкти-визм — А.Кольдер; попарт ва авангарднинг бошқа вакиллари) таъсирида Ҳ. янги кўриниш ва анъанавий бўлмаган услуб ва материаллар билан бойиди. 19-а. ўрталарида Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида Ҳ.да жонланиш бошланди. Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистонда ҳам Ҳ. асарлари яратила бошлади, унинг думалоқ ва бўртма тасвир-рельеф турида асарлар пайдо бўлди. Фавворалар ишга тушди, безак Ҳ. асарлари билан дам олиш ва хор-диқ чиқариш масканлари, хиёбонларни безатиш одати кенгайди. Шу даврда ишланган қурбақа, кийик, ит, шер ва б. ҳайкаллар бир қанча (Тошкент, Бухоро каби) жойларни безаб турибди. Бухородаги Ситораи Моҳи Хосадаги мармардан ишланган шер ҳайкаллари, ислимий, гириҳ нақшлар, чиройли ёзувлар б-н ўйиб жило берилган сув новлари диққатга сазовор. Тош ва мармар ўймакорлиги намуналари Хива меъморий ёдгорликларида кўп учрайди (жумладан, рельефли тош ва мармар пойус-тунлар).
20-а. бошларидан халқ анъанавий амалий санъати усуллари кенг қўлланди ҳамда ривожлантирилди: Муқимий театри (1943) ҳамда Навоий театри (1948) биноси ва б. Ҳ.нинг бошқа турлари ҳам кенг ривожлана бошлади. Анъ-анавий майда ҳайкалтарошлик ҳам янги мазмун ва мавзулар билан бойиди (У.Жўрақулов, Х.Раҳимова, А.Мухто-ров ва б.). Шу даврдан реалистик Ҳ.нинг ҳамма турларида дастлабки намуналари яратилди. Монументал ва безак Ҳ.ги бевосита меъморлик санъати билан боғлиқ ҳолда ривож топди: Э.Руш, Я.Кучис, Я.Страздин, О.Коржинская асарлари шу санъатининг дастлабки намуналари эди. Дастгоҳ Ҳ.гида порт-рет ва жанрли композициялар пайдо бўлди (А.Иванов, Ф.Гришченко ва б.). Ўзбек ҳайкалтарошлигининг янги бос-қичи 20-а.нинг иккинчи ярмига тўғри келади. Бу даврга келиб ҳайкалтарошлар сафи кенгайди. Ҳ.да академик тизим шаклланди. А. Бойматов, А. Аҳме-дов, Д.Рўзибоев, А.Шоймуродов, Э.Алиев, Ҳ.Ҳус-ниддинхўжаев, Я.Шапиро, Л.Рябцев, Д. Рябичев ва б. Ҳ.нинг барча тур ва жанрларида ижод қилиб, унинг равнақига ўз ҳиссаларини қўшдилар.
Монументал ва монументал-безак Ҳ. борасида қатор асарлар яратишда тош, металл, шамот, сопол ва б. қат-тиқ материаллардан кенг фойдаланидди. Ўзбекистондаги ҳар бир меъморий мажмуа санъатлар син-тези заминида шакллантирилиши Ҳ. ривожида муҳим ўрин эгаллади. Тошкент ш., вилоятлар ва туманлар марказларида бош майдон, йирик хиё-бон, кўчалар ва б. марказларда майдонлар ташкил этилди, уларда давлат ва фан, маданият арбобларига ёдгорликлар ўрнатилди: Тошкентдаги Пушкин (М.Аникушин), Самарқанддаги Алишер Навоий ва Жомий (Ҳ.Ҳуснид-динхўжаев ва В.Лунев) ҳамда Мирзо Улуғбек (М.Мусабоев) ва б. ҳайкаллар. Безак Ҳ.да афсонавий аждаҳо, кийик ва қўзичоқлар ҳайкаллари яратилиб, маданий, маъмурий биноларнинг май-донларига ўрнатилди (Тошкентдаги Ўзбекистон БА Марказий кўргазмалар зали олдидаги ҳайкаллар ва б., Самарқанд музейи олдидаги аждаҳо, Бухоро Интурист меҳмонхонаси учун ишланган рельеф ва ҳайкаллар), фаввораларда Ҳ. кўринишлари ўз ифодасини топди.
Дастгоҳ Ҳ.нинг портрет ва анима-листика жанрларида А. Бойматов, А.Шоймуродов, А.Аҳмедов, ака-ука П. ва М.Ивановлар, Т. Қосимов, Д.Рўзибоев, кейинроқ \\.Жабборов, Т.Тўлахўжаев ва б., қорақалпоқ Ҳ.да Ж.Қуттимуродов, Тўраниёзов ва б. изланишлари ўзига хослиги билан ажралиб туради. 1960—80 й.ларда даст-гоҳ Х.нинг портрет, жанрли ҳайкал ва майда пластика (ҳайкалтарошлик)да жонланиш сезилди, услуб ва йўналишлари кенгайди. А. Ҳотамов, Т.Эсонов, М. Абдуллаев, Ф. Аҳмедзя-нов, М.Авакян, М.Раҳмонбердиев, М.Бороди-на, Л. Нестерович, М. Поруб, Т.Ёрқулов ва б. шу йўналишда ижод қилиб танила бошладилар.
Мустақиллик йилларида Ҳ.да йирик бадиий ёдгорлик ҳайкаллар барпо этилди, уларда аждодларнинг ёрқин қиёфаларини яра-тишга эришилди. Бу даврда Ҳ.да яратилган асарнинг илк наму-наси Ўзбекистон миллий боғининт сўлим гўшасига ўрнатилган Алишер Навоий ҳайкали бўлиб (ҳайкалтарошлар Э.Алиев, Н.Бандзеладзе, В.Дег-тяров, 1991), у атроф-муҳит билан уй-ғунликда; рамзий маънода барпо этилган меъморий қисм (айвон) шоирнинг маҳобатли қиёфасини янада жонлантиради. Монументал Ҳ.да сермаҳсул ижод қилаётган И.Жабборов, Ж. Мир-тожиев ва б. асарларида санъатлар син-тезига асосланган асарлари юзага келди. Тошкент, Самарқанд, Шаҳрисабзда қад кўтарган Амир Темурнинг маҳобатли ҳайкалларида соҳибқирон образи гавдалантирилди; саркарда «Жа-лолиддин Мангуберди» (2000), буюк аллома «ал-Фарғоний» (1998, Фарғона ва Қува ш.) «Заҳириддин Муҳам-мад Бобур» (1993, Андижон ш.да), «Абдулла Қодирий» (1994, Тошкент ш.да), «Чўлпон» (1997, Андижон ш.да), «Она» (Жиззах ш.да) каби йирик ёдгорлик асарларида тарихий шахслар қиёфаси, «Алпомиш» рамзий ҳайкалида (1999, Термиз ш.да) халқ қаҳрамонининг бадиий талқини яра-тилди.
Дастгоҳ Ҳ.да замонавий ва миллий анъаналар ўзаро уйғунликда ривожланмоқда, бунда бадиий тасвирийлик етакчи ўрин тутади. Ҳ.да ўзига хос ижодий услубга эга бўлган Т.Тожихўжаев («Алишер Навоий», «Улуғбек», «Машраб», «Фурқат» каби буюк сиймолар ҳамда «Кураш», «Рақс», «Чавандоз» каби романтик асарлар), Д.Рўзибоев («Наврўз маликаси», 2000), Ж.Қуттимуродов («Аёл», «Амударё», «Оққуш», «Авесто» туркуми ва б.), Ж. Мирто-жиев («Бобур — Ватан соғинчи», «Сайёҳ Бобур», «Темур Малик», «Беҳзод») ва б. ҳайкалтарошлар сама-рали ижод қилмоқда. Майда Ҳ.да ҳам катта муваффақиятларга эришилди, сопол (терракота), шамот, чинни, фаянс, ёғоч ва б.да асарлар юзага келди. Ш.Мўминованннг чинни ва сопол шакллари нозик ҳамда тасаввурининг ранг-баранглиги билан ажралиб туради, Н.Қодиров, В. Шурков ва б.нинг сопол ҳайкалчалари ишланиши халқ ижодиётига яқинлиги, енгил юмори билан диққатни ўзига тортади.
Ж: Кепинов Г.М., Технология скульптурн, М., 1936; Голубкина А.С., Несколько слов о ремесле скульптора, М., 1963;Апухтин О.К., Тасвирий санъат асослари, Т., 1967; Ўзбек санъати, Т., 2000.
Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.