Hayot falsafasi

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–20-b. — ziyouz.com

Hayot falsafasi - hayotning mazmuni, maqsadi, qadr-qimmati haqidagi muammolarni tadqiq va talqin etuvçi falsafiy oqim. 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida Germaniya va Fransiyada paydo bölgan. H.f.ning ibtidosida A.Şopengauer turadi, asosçisi esa F.Nitsşe hisoblanadi. Oqim vakillari fikriça, hayot — birinçi örindagi voqelik, keyinçalik ma'naviyat va moddiyatga, ong va borliqqa bölinadigan uzviy yaxlitlik. Hayot H.f.ning asosiy tuşunçasi hisoblanadi. H.f. hayotning mohiyatini uning özidan anglab olişga intiladi. U his-tuyğular va instinktlarni uluğlaydi, aqlni tanqid va inkor qiladi. H.f. tarafdorlariga köra, hayot tuşunçasi murakkab, köp ma'noli, özining aniq talqiniga ega emas. Şu sababli uni tabiiy-biologik (F.Nitsşe, A.Klages), madaniy-tarixiy (V.Diltey, G.Zimmel, O.Şpengler, X.Ortega-i-Gaset) tuşuniş mavjud. Tabiiy-biologik talqinda qayot biologik ma'noda tuşunilib, biologik xossalar butun voqelikka tatbiq qilinadi. Hayot tabiiylik bilan qiyoslanadi va har qanday sun'iylikka qarşi qöyiladi. Bu yönaliş tarafdorlari kuç-qudratni uluğlaydilar, har qanday ğoyaning röyobga çiqişini kişilar yoki ijtimoiy guruhlarning manfaatlari bilan boğlaydilar. K.Bergson fikriça, hayot — fazoviy hayotiy şiddat, u dastlab yagona markazda tuğilib, köp jihatlardan bir-biridan farqlanadigan qator portlaşlar, sifatli sakraşlar orqali parallel ravişda rivojlanib boradi. Uning mohiyati içki keçin-malardan kelib çiqadigan, qalbdagi jarayonlar vositasida fahmlab olinadigan ong yoki a'lo ong. Diltey, Zimmel hayotning mohiyatni içki ruhiy keçinmalardan izlaydi. Ortega-i-Gaset inson hayotini tabiatga qiyos-lab örganişga intilgan aqlning bunlay tadqiqot uçun zaiflik qilişini ta'kidlaydi. U ham inson bilan olam yaxlitligini, inson hayotining taşqi ta'sirlardan xoli, öz-öziça ibtidoga ega ekanini hisobga oladigan, aklning nisbatan keng ma'nodagi tuşunçasini işlab çiqişga urinadi. Nuqtai nazardagi bunday fikrlarga qaramay, ularda hayot mexanik, tartibsiz tuzilmalarga. Barça qat'iy belgilab qöyişlarga, qotib qolişlarga qarşi turadigan ijodiy şakllanişning uzviy jarayoni sifatida namoyon böladi.

Ijod, ayniqsa, badiiy ijod H.f. uçun nihoyatda muhim, u hatto hayotning özi. Şu nuqtada H.f. noratsi-onal intuitivizmga, uning biliş nazariyasiga yaqinlaşadi. Çunonçi hayot dinamikasini, narsa-hodisaning individual tabiatini umumiy tuşunçalarda ifodalab bölmasligi, uni bevosita fahmlaş, intuitsiya orqali anğlaş mumkinligi har ikkala oqimga xos. H.f. fan bilan falsafaning olamga yondaşuvidagi keskin farqni köradi. Fan olamni egallaş va öziga böysundirişga harakat qiladi, falsafaga esa muşohadakorlik xos, şu xususiyati bilan u san'atga yaqin. Aql öz tabia-tiga köra hayotdan uzilib qolgan; aqliy biliş va unga asoslanadigan fan narsalarni emas, narsalar örtasidagi munosabatlarnigina ang-lab yetişi mumkin. Ratsional biliş sof amaliy manfaatlarni qondirişga, foyda keltiradigan maqsadga muvofiqlikka qaratilgan. Ilmiy bilişga nointellektual, intuitiv, hayotni anglab yetişning timsolli-ramziy usullari qarama-qarşi qöyiladi. San'at asari, ayniqsa, şe'riyat, musiqa hayotni anglaş va nisbatan aynan ifodalaş vositasidir.

H.f. uçun zamon — ijod, taraqqiyot va taşkil topişning mohiyati sifatida muhim ahamiyatga ega. Tarix esa H.f.da tuğilişdan to ölimgaça böladigan biologik davriylikka öxşaş jarayonlarni boşidan keçiradigan noyob va takrorlanmas «madaniy organizmlar» sifatida namoyon böladi. Tarixiy jarayon, sababiyat qonuni hukmronlik qilgan tabiatdan farqli ölaroq, taqdirga böysunadi. Tarix faqat tabiat dunyosidagina hara-kat qiladigan obyektiv qonuniyatlar iskanjasidan çiqib ketadi. H.f. tarafdorlari (ayniqsa Nitsşe) til muammosiga katta ahamiyat beradi. Ularning fikriça, til real hayotni izohlab berişga ojizlik qiladi, çunki til istioralar va timsollar şaklida asl, kelib çiqiş jarayonidagi ma'nolarini yöqotadi: indivi-dual iboralar umumiy tuşunçalarga aylanadi, bu tuşunçalar orqali ifodalangan olam asl olamga mos kelmaydi. H.f.da keyinçalik «omma jamiyati» tuşunçasi paydo böldi; u individni erksizlikka, ijoddan mahrumlikka, begonalaşuvga olib keladi. Bu qaraşlar öşa paytlarda paydo bölayotgan demokratiya, tenglaştiruvçilik ğoyalaridan «sara odamlar» madaniyatini himoya qilişga da'vat sifatida özini körsatadi. Şu sabablar tufayli Nitsşe umum qabul qilingan qadriyatlarni, meyorlarni «tabiiy» hayot nuqtai nazaridan qayta baholaşga, asl «hayotiy» qadriyatlarning ifodaçisi bölmiş komil odamga ergaşişga çorlaydi. Şpengler fikriça, madaniyat gullab-yaşnagan davrdan keyin, madaniy organizmlarning asta-sekin tanazzulga uçraşi röy beradi, unda xalqlar öz xulq-atvori va faoliyatiga köra ommaga aylanadi. H.f. 20-a. boşida Bergson, Zimmel, Diltey, Keyzerling va Klages timsolida özining yuksak çöqqisiga yetdi. H.f.ning ayrim ğoyalari keyinçalik personalizm, ekzis-tensializm, falsafiy antropologiya tomonidan özlaştirildi.

Abdulla Şer.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАЁТ ФАЛСАФАСИ - ҳаётнинг мазмуни, мақсади, қадр-қиммати ҳақидаги муаммоларни тадқиқ ва талқин этувчи фалсафий оқим. 19-а. охири — 20- а. бошларида Германия ва Францияда пайдо бўлган. Ҳ.ф.нинг ибтидосида А.Шопенгауэр туради, асосчиси эса Ф.Ницше ҳисобланади. Оқим вакиллари фикрича, ҳаёт — биринчи ўриндаги воқелик, кейинчалик маънавият ва моддиятга, онг ва борлиққа бўлинадиган узвий яхлитлик. Ҳаёт Ҳ.ф.нинг асосий тушунчаси ҳисобланади. Ҳ.ф. ҳаётнинг моҳиятини унинг ўзидан англаб олишга интилади. У ҳис-туйғулар ва инстинктларни улуғлайди, ақлни танқид ва инкор қилади. Ҳ.ф. тарафдорларига кўра, ҳаёт тушунчаси мураккаб, кўп маъноли, ўзининг аниқ талқинига эга эмас. Шу сабабли уни табиий-биологик (Ф.Ницше, А.Клагес), маданий-тарихий (В.Дильтей, Г.Зиммель, О.Шпенглер, Х.Ортега-и-Гасет) тушуниш мавжуд. Табиий-биологик талқинда қаёт биологик маънода тушунилиб, биологик хоссалар бутун воқеликка татбиқ қилинади. Ҳаёт табиийлик билан қиёсланади ва ҳар қандай сунъийликка қарши қўйилади. Бу йўналиш тарафдорлари куч-қудратни улуғлайдилар, ҳар қандай ғоянинг рўёбга чиқишини кишилар ёки ижтимоий гуруҳларнинг манфаатлари билан боғлайдилар. К.Бергсон фикрича, ҳаёт — фазовий ҳаётий шиддат, у дастлаб ягона марказда туғилиб, кўп жиҳатлардан бир-биридан фарқланадиган қатор портлашлар, сифатли сакрашлар орқали параллель равишда ривожланиб боради. Унинг моҳияти ички кечин-малардан келиб чиқадиган, қалбдаги жараёнлар воситасида фаҳмлаб олинадиган онг ёки аъло онг. Дильтей, Зиммель ҳаётнинг моҳиятни ички руҳий кечинмалардан излайди. Ортега-и-Гасет инсон ҳаётини табиатга қиёс-лаб ўрганишга интилган ақлнинг бунлай тадқиқот учун заифлик қилишини таъкидлайди. У ҳам инсон билан олам яхлитлигини, инсон ҳаётининг ташқи таъсирлардан холи, ўз-ўзича ибтидога эга эканини ҳисобга оладиган, аклнинг нисбатан кенг маънодаги тушунчасини ишлаб чиқишга уринади. Нуқтаи назардаги бундай фикрларга қарамай, уларда ҳаёт механик, тартибсиз тузилмаларга. Барча қатъий белгилаб қўйишларга, қотиб қолишларга қарши турадиган ижодий шаклланишнинг узвий жараёни сифатида намоён бўлади.

Ижод, айниқса, бадиий ижод Ҳ.ф. учун ниҳоятда муҳим, у ҳатто ҳаётнинг ўзи. Шу нуқтада Ҳ.ф. нораци-онал интуитивизмга, унинг билиш назариясига яқинлашади. Чунончи ҳаёт динамикасини, нарса-ҳодисанинг индивидуал табиатини умумий тушунчаларда ифодалаб бўлмаслиги, уни бевосита фаҳмлаш, интуиция орқали анғлаш мумкинлиги ҳар иккала оқимга хос. Ҳ.ф. фан билан фалсафанинг оламга ёндашувидаги кескин фарқни кўради. Фан оламни эгаллаш ва ўзига бўйсундиришга ҳаракат қилади, фалсафага эса мушоҳадакорлик хос, шу хусусияти билан у санъатга яқин. Ақл ўз табиа-тига кўра ҳаётдан узилиб қолган; ақлий билиш ва унга асосланадиган фан нарсаларни эмас, нарсалар ўртасидаги муносабатларнигина анг-лаб етиши мумкин. Рационал билиш соф амалий манфаатларни қондиришга, фойда келтирадиган мақсадга мувофиқликка қаратилган. Илмий билишга ноинтеллектуал, интуитив, ҳаётни англаб етишнинг тимсолли-рамзий усуллари қарама-қарши қўйилади. Санъат асари, айниқса, шеърият, мусиқа ҳаётни англаш ва нисбатан айнан ифодалаш воситасидир.

Ҳ.ф. учун замон — ижод, тараққиёт ва ташкил топишнинг моҳияти сифатида муҳим аҳамиятга эга. Тарих эса Ҳ.ф.да туғилишдан то ўлимгача бўладиган биологик даврийликка ўхшаш жараёнларни бошидан кечирадиган ноёб ва такрорланмас «маданий организмлар» сифатида намоён бўлади. Тарихий жараён, сабабият қонуни ҳукмронлик қилган табиатдан фарқли ўлароқ, тақдирга бўйсунади. Тарих фақат табиат дунёсидагина ҳара-кат қиладиган объектив қонуниятлар исканжасидан чиқиб кетади. Ҳ.ф. тарафдорлари (айниқса Ницше) тил муаммосига катта аҳамият беради. Уларнинг фикрича, тил реал ҳаётни изоҳлаб беришга ожизлик қилади, чунки тил истиоралар ва тимсоллар шаклида асл, келиб чиқиш жараёнидаги маъноларини йўқотади: индиви-дуал иборалар умумий тушунчаларга айланади, бу тушунчалар орқали ифодаланган олам асл оламга мос келмайди. Ҳ.ф.да кейинчалик «омма жамияти» тушунчаси пайдо бўлди; у индивидни эрксизликка, ижоддан маҳрумликка, бегоналашувга олиб келади. Бу қарашлар ўша пайтларда пайдо бўлаётган демократия, тенглаштирувчилик ғояларидан «сара одамлар» маданиятини ҳимоя қилишга даъват сифатида ўзини кўрсатади. Шу сабаблар туфайли Ницше умум қабул қилинган қадриятларни, меъёрларни «табиий» ҳаёт нуқтаи назаридан қайта баҳолашга, асл «ҳаётий» қадриятларнинг ифодачиси бўлмиш комил одамга эргашишга чорлайди. Шпенглер фикрича, маданият гуллаб-яшнаган даврдан кейин, маданий организмларнинг аста-секин таназзулга учраши рўй беради, унда халқлар ўз хулқ-атвори ва фаолиятига кўра оммага айланади. Ҳ.ф. 20-а. бошида Бергсон, Зиммель, Дильтей, Кейзерлинг ва Клагес тимсолида ўзининг юксак чўққисига етди. Ҳ.ф.нинг айрим ғоялари кейинчалик персонализм, экзис-тенциализм, фалсафий антропология томонидан ўзлаштирилди.

Абдулла Шер.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.