«Hayrat ul-abror»
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com
«Hayrat ul-abror» («Yaxşi kişilarning hayratlanişi») — Alişer Navoiy «Xamsa»sining birinçi dostoni (1483). Pand-nasihat ruhidagi ta'limiy-axloqiy, falsafiy doston. 3988 baytdan iborat bölib, 64 bob, 29 maqolatdan taşkil topgan. Aruznint sare' bahrida yozilgan. Asar an'anaviy muqaddima — hamd va na't bilan boşlanadi. Navoiyning dunyo haqidagi qaraşlari mana şu muqaddimada öz aksini topgan. Uningça, dunyoning boşi ham, oxiri ham, yaratuvçi ham, kuzatuvçi ham Allohdir:
Avval özung, mobayn özung,
Barçaga xoliq, boriga ayn özung.
Asarda şoir Alloh, borliq, inson haqida şunday fikrlaydi: bir vaqtlar bu jahon pinhon (yaşirin) edi. Na yer, na kök, na kun, na tun — heç narsa yöq edi. Sendan boşqa heç kim, heç narsa yöq edi. Nozir ham, manzur ham özing eding. Işqingdan mast, husningdan masrur eding, husning jilvasiga çeku çegara yöq edi. Senga közgu kerak böldi va şu maqsad bilan dunyo maydonga keldi. Demak, dunyo sening jamolingga oynadir. Sen dunyoni ğoyat gözal (latif) qilib yarat-ding, lekin hammasidan insonni uluğ (şarif) aylading. Binobarin, Alloh har narsadan uluğ va yaqin tutgan in-son ham tabiatning, ham jamiyatning gultojidir. Navoiy dunyoni Allohning namoyon bölişidir, deb biladi. Inson esa uning markaziy siymosi.
2 bob ustozlar ta'rifiga bağişlangan, 2 bob söz va undagi ma'no haqida. Söng Husayn Boyqaroga, uluğ pirlar: Bahouddin Naqşband, Xoja Ahrorga bağişlovlar keladi. Nihoyat, 22-bobdan maqolatlar boşlanadi. 1-maqolat iymon, 2-maqolat islom, 3-maqolat şohlar haqida. Unda şoir bevosita şohga murojaat qiladi: «Ey, dabda-basi olamni tutgan sulton, senga haq hukmfarmolik berdi, qölingni baland qilib, el-xalqni, ne-ne buyuklarni qoşingda past etdi. Lekin şuni bilki, sen ham ularning köpidan ojizroq bir bandasan... Haq senga vazifa topşirgan. Birinçi vazifa — bergan ne'matiga şukr qilmoq, ikkinçisi — xalqni xurram tutmoq, haqini haqlab bermoq, asramoq. U senga omonat berilgan. Agar sen elning bir siniq ignasini tortib olsang, oxi-ratda olmos xanjar bölib, bağringga qadaladi. Ingiçka bir ip kabi zarar yetkazgan bölsang, uni seni halok qiluvçi ilon deb bilaver... Beayb Parvardigor, lekin ayb qildingmi, tavba qil. Adolatsizlik qildingmi, adolat qil». Şu tariqa har bir maqo-lat bir mavzuga bağişlangan. Şoir dastlab mavzu bilan taniştiradi. Unga munosabat bildiradi, ya'ni tasdiq yo inkor etadi, ayni mavzuga munosib biror ibratli hikoya keltiradi.
Navoiy dostonda umr, uning mazmuni, tabiat, jamiyat va inson munosabatlariga doir savollar qöyadi va keyingi dostonlarda muayyan takdirlar, voqealar misolida ularga javob beradi. Dostonda öşa davr ijtimoiy turmuşi, xalq hayoti, urf-odatlari, din-diyonat, axloq-odob haqidagi qaraşlar öz ifodasini topgan (yana q. Aşşer Navoiy).
Begali Qosimov.
HAYSAM ibn KULAYB aş-ŞOŞIY, Imom aş-Şoşiy (töliq ismi Abu Sa'id al-Haysam ibn Kulayb ibn Surayj (Şurayh) ibn Ma'qil aş-Şoşiy al-Binkatiy atTur-kiy al-Adib) (? — 947) — yirik muhaddis. Şoş viloyatining markazi Binkataa tuğilgan. U 9-a.ning 2-yarmi — 10-a. boşlarida Movarounnahr va Xurosonda hadis ilmi rivojlangan oltin davrda yaşagan. Ilm-ma'rifat örganiş maqsadida Buxoro, Samarqand, Nasaf va Termiz kabi şaharlarda bölib, buyuk muhaddis Abu Iso Muhammad atTermiziy va b.dan saboq olgan. Şuningdek, xorijiy mamlakatlarga ham safar qilib, Balxda Zaka-riyo ibn Yahyo ibn Asad al-Marvaziy, Iso ibn Ahmad al-Asqaloniy, Bağdodda Abbos ibn Muhammad ad-Duriy, Yahyo ibn Ja'far az-Zabarqon kabi maşhur olimlardan ta'lim olgan va köplab şogirdlar yetiştirgan. Alloma ilmiy faoliyatining aksar qismi Buxoro va Samarqandda keçgan, Bin-katda vafot etgan. Hadislarga oid «al-Musnad» («al-Musnad al-Kabir») asari bor. Mazkur asar 1992 y. doktor mahfuz arRahmon Zaynulloh tomonidan tadqiq etilib, bir neça jildi madinada naşr etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ҲАЙРАТ УЛ-АБРОР» («Яхши кишиларнинг ҳайратланиши») — Алишер Навоий «Хамса»сининг биринчи достони (1483). Панд-насиҳат руҳидаги таълимий-ахлоқий, фалсафий достон. 3988 байтдан иборат бўлиб, 64 боб, 29 мақолатдан ташкил топган. Арузнинт сареъ баҳрида ёзилган. Асар анъанавий муқаддима — ҳамд ва наът билан бошланади. Навоийнинг дунё ҳақидаги қарашлари мана шу муқаддимада ўз аксини топган. Унингча, дунёнинг боши ҳам, охири ҳам, яратувчи ҳам, кузатувчи ҳам Аллоҳдир:
Аввал ўзунг, мобайн ўзунг,
Барчага холиқ, борига айн ўзунг.
Асарда шоир Аллоҳ, борлиқ, инсон ҳақида шундай фикрлайди: бир вақтлар бу жаҳон пинҳон (яширин) эди. На ер, на кўк, на кун, на тун — ҳеч нарса йўқ эди. Сендан бошқа ҳеч ким, ҳеч нарса йўқ эди. Нозир ҳам, манзур ҳам ўзинг эдинг. Ишқингдан маст, ҳуснингдан масрур эдинг, ҳуснинг жилвасига чеку чегара йўқ эди. Сенга кўзгу керак бўлди ва шу мақсад билан дунё майдонга келди. Демак, дунё сенинг жамолингга ойнадир. Сен дунёни ғоят гўзал (латиф) қилиб ярат-динг, лекин ҳаммасидан инсонни улуғ (шариф) айладинг. Бинобарин, Аллоҳ ҳар нарсадан улуғ ва яқин тутган ин-сон ҳам табиатнинг, ҳам жамиятнинг гултожидир. Навоий дунёни Аллоҳнинг намоён бўлишидир, деб билади. Инсон эса унинг марказий сиймоси.
2 боб устозлар таърифига бағишланган, 2 боб сўз ва ундаги маъно ҳақида. Сўнг Ҳусайн Бойқарога, улуғ пирлар: Баҳоуддин Нақшбанд, Хожа Аҳрорга бағишловлар келади. Ниҳоят, 22-бобдан мақолатлар бошланади. 1-мақолат иймон, 2-мақолат ислом, 3-мақолат шоҳлар ҳақида. Унда шоир бевосита шоҳга мурожаат қилади: «Эй, дабда-баси оламни тутган султон, сенга ҳақ ҳукмфармолик берди, қўлингни баланд қилиб, эл-халқни, не-не буюкларни қошингда паст этди. Лекин шуни билки, сен ҳам уларнинг кўпидан ожизроқ бир бандасан... Ҳақ сенга вазифа топширган. Биринчи вазифа — берган неъматига шукр қилмоқ, иккинчиси — халқни хуррам тутмоқ, ҳақини ҳақлаб бермоқ, асрамоқ. У сенга омонат берилган. Агар сен элнинг бир синиқ игнасини тортиб олсанг, охи-ратда олмос ханжар бўлиб, бағрингга қадалади. Ингичка бир ип каби зарар етказган бўлсанг, уни сени ҳалок қилувчи илон деб билавер... Беайб Парвардигор, лекин айб қилдингми, тавба қил. Адолатсизлик қилдингми, адолат қил». Шу тариқа ҳар бир мақо-лат бир мавзуга бағишланган. Шоир дастлаб мавзу билан таништиради. Унга муносабат билдиради, яъни тасдиқ ё инкор этади, айни мавзуга муносиб бирор ибратли ҳикоя келтиради.
Навоий достонда умр, унинг мазмуни, табиат, жамият ва инсон муносабатларига доир саволлар қўяди ва кейинги достонларда муайян такдирлар, воқеалар мисолида уларга жавоб беради. Достонда ўша давр ижтимоий турмуши, халқ ҳаёти, урф-одатлари, дин-диёнат, ахлоқ-одоб ҳақидаги қарашлар ўз ифодасини топган (яна қ. Ашшер Навоий).
Бегали Қосимов.
ҲАЙСАМ ибн КУЛАЙБ аш-ШОШИЙ, Имом аш-Шоший (тўлиқ исми Абу Саъид ал-Ҳайсам ибн Кулайб ибн Сурайж (Шурайҳ) ибн Маъқил аш-Шоший ал-Бинкатий атТур-кий ал-Адиб) (? — 947) — йирик муҳаддис. Шош вилоятининг маркази Бинкатаа туғилган. У 9-а.нинг 2-ярми — 10-а. бошларида Мовароуннаҳр ва Хуросонда ҳадис илми ривожланган олтин даврда яшаган. Илм-маърифат ўрганиш мақсадида Бухоро, Самарқанд, Насаф ва Термиз каби шаҳарларда бўлиб, буюк муҳаддис Абу Исо Муҳаммад атТермизий ва б.дан сабоқ олган. Шунингдек, хорижий мамлакатларга ҳам сафар қилиб, Балхда Зака-риё ибн Яҳё ибн Асад ал-Марвазий, Исо ибн Аҳмад ал-Асқалоний, Бағдодда Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий, Яҳё ибн Жаъфар аз-Забарқон каби машҳур олимлардан таълим олган ва кўплаб шогирдлар етиштирган. Аллома илмий фаолиятининг аксар қисми Бухоро ва Самарқандда кечган, Бин-катда вафот этган. Ҳадисларга оид «ал-Муснад» («ал-Муснад ал-Кабир») асари бор. Мазкур асар 1992 й. доктор маҳфуз арРаҳмон Зайнуллоҳ томонидан тадқиқ этилиб, бир неча жилди мадинада нашр этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.