Hayvonlar oriyentatsiyasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com
Hayvonlar oriyentatsiyasi (frans. ogeŞagyup — şarq tomonga yönaliş), b i o o r i ye ntatsiya, möljal oliş — hayvonlarning öz mavqei yoki örnini fazoda, öz turi individlari yoki boşqa turlar örtasida aniqlaş qobiliyati. H.o. — taşqi muhit töğrisida retseptor sistemasi orqali axborot oliş, uni markaziy nerv sistemasida qayta işlaş, soliştiriş va javob reaksiyasini şakllantirişni öz içiga oladigan murakkab jarayon. Signallarni qabul qiliş va qayta işlaş obrazni tanib oliş va signal manbai holatini aniqlaşdan iborat. Oriyentatsiya usullari — muayyan ekoloğik şaroitga nisbatan morfofi-ziologik moslaniş natijasi. Optik oriyentatsiya fotoretseptorlar bilan boğ-liq. Köpçilik haşarotlar qutblanadigan yoruğlikni, ayrimlari ultrabi-nafşa nurlarni qabul qiladi. Quşlar va sut emizuvçilar yerdagi obyektlarga, şuningdek, Quyoş, Oy va yulduzlar holatiga qarab möljal oliş qobiliyatiga ega. «Uy instinkti» landşaft xususiyatlari va bionavigatsiya mexanizmlari bilan boğliq. Köpçilik hayvonlar oziq qidiriş, öz juftini topiş, migratsiya va tarqalişda hid yordamida möljal oladi. Ayrim kapalaklar (to-vusköz. pilla örovçilar) erkagi urğoçisini 10 km masofadan topadi.
Akustik oriyentatsiya — köriş çeklangan suv muhiti va qalin ötlar ösgan biotoplar uçun qulay. Köpçilik yirtqiçlar öz öljasini tovuş orqali topadi. Boyuğli şitir-lagan ovoz yordamida öz öljasining örnini 15—20 m masofadan G aniqlikgaça biladi (passiv lokatsiya). Körşapalak va delfinlar exolokatsiyadan foydalanadi.
Termoretsepsiya — issiq nurlanişni qabul qiliş xususiyati inlardagi kemiruvçilarni ovlaydigan, tumşuğida havo haroratining mingdan bir gradusgaça özgarişini sezadigan maxsus bogiq organ — termoretseptor bölgan qalqontumşuq va böğma ilonlar uçun xos.
Köpçilik tuban umurtqasizlar (mas, planariyalar), haşarotlar (paşşalar, qönğizlar, termitlar), ehtimol quşlar va suvda yaşovçi sut emizuvçilar Yer magnit maydoniga qarab möljal oladi. Baliqlar yon çiziqlar yordamida suv oqimiga qarab, elektr organlari yordamida elektr maydoniga qarab möljal oladi.
H.o. — har xil aloqa vositalari orqali olingan axborotlarni soliştiriş natijasi, ya'ni integral reaksiya. Bu jarayonda vaziyatga qarab u yoki bu retseptor sistema asosiy ahamiyatga ega bölişi mumkin. Bunday mexanizm möljal olişning aniqligini, uning moslanuvçanlik xususiyatini oşiradi. Hayvonning oriyentatsion xatti-harakatiga populyatsiya, poda, gala yoki koloniyadagi boşqa individlar tomonidan tegişli tuzatiş kiritiladi. Migratsiyada, köpayiş yoki yoş individlarning ösişi davrida hayvonlarning guruh bölib yaşaşining afzalliklari ham ana şundan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙВОНЛАР ОРИЕНТАЦИЯСИ (франц. огеШагюп — шарқ томонга йўналиш), б и о о р и е нтация, мўлжал олиш — ҳайвонларнинг ўз мавқеи ёки ўрнини фазода, ўз тури индивидлари ёки бошқа турлар ўртасида аниқлаш қобилияти. Ҳ.о. — ташқи муҳит тўғрисида рецептор системаси орқали ахборот олиш, уни марказий нерв системасида қайта ишлаш, солиштириш ва жавоб реакциясини шакллантиришни ўз ичига оладиган мураккаб жараён. Сигналларни қабул қилиш ва қайта ишлаш образни таниб олиш ва сигнал манбаи ҳолатини аниқлашдан иборат. Ориентация усуллари — муайян эколоғик шароитга нисбатан морфофи-зиологик мосланиш натижаси. Оптик ориентация фоторецепторлар билан боғ-лиқ. Кўпчилик ҳашаротлар қутбланадиган ёруғликни, айримлари ультраби-нафша нурларни қабул қилади. Қушлар ва сут эмизувчилар ердаги объектларга, шунингдек, Қуёш, Ой ва юлдузлар ҳолатига қараб мўлжал олиш қобилиятига эга. «Уй инстинкти» ландшафт хусусиятлари ва бионавигация механизмлари билан боғлиқ. Кўпчилик ҳайвонлар озиқ қидириш, ўз жуфтини топиш, миграция ва тарқалишда ҳид ёрдамида мўлжал олади. Айрим капалаклар (то-вускўз. пилла ўровчилар) эркаги урғочисини 10 км масофадан топади.
Акустик ориентация — кўриш чекланган сув муҳити ва қалин ўтлар ўсган биотоплар учун қулай. Кўпчилик йиртқичлар ўз ўлжасини товуш орқали топади. Бойуғли шитир-лаган овоз ёрдамида ўз ўлжасининг ўрнини 15—20 м масофадан Г аниқликгача билади (пассив локация). Кўршапалак ва дельфинлар эхолокациядан фойдаланади.
Терморецепция — иссиқ нурланишни қабул қилиш хусусияти инлардаги кемирувчиларни овлайдиган, тумшуғида ҳаво ҳароратининг мингдан бир градусгача ўзгаришини сезадиган махсус богиқ орган — терморецептор бўлган қалқонтумшуқ ва бўғма илонлар учун хос.
Кўпчилик тубан умуртқасизлар (мас, планариялар), ҳашаротлар (пашшалар, қўнғизлар, термитлар), эҳтимол қушлар ва сувда яшовчи сут эмизувчилар Ер магнит майдонига қараб мўлжал олади. Балиқлар ён чизиқлар ёрдамида сув оқимига қараб, электр органлари ёрдамида электр майдонига қараб мўлжал олади.
Ҳ.о. — ҳар хил алоқа воситалари орқали олинган ахборотларни солиштириш натижаси, яъни интеграл реакция. Бу жараёнда вазиятга қараб у ёки бу рецептор система асосий аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Бундай механизм мўлжал олишнинг аниқлигини, унинг мосланувчанлик хусусиятини оширади. Ҳайвоннинг ориентацион хатти-ҳаракатига популяция, пода, гала ёки колониядаги бошқа индивидлар томонидан тегишли тузатиш киритилади. Миграцияда, кўпайиш ёки ёш индивидларнинг ўсиши даврида ҳайвонларнинг гуруҳ бўлиб яшашининг афзалликлари ҳам ана шундан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.