Hayvonlar sistematikasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com
Hayvonlar sistematikasi -sistematikaikt bir bölimi. H.s. ni ilk bor Aristotel (mil. av. 4-a.) işlab çiqqan. U hayvonlarning 252 formasiga tavsif berib, ularni 2 ta katta guruh: qonlilar (hoz. umurtqalilar) va qonsizlar (hoz. umurtqasizlar)ga va 8 ta kiçik guruhlarga ajratgan. Aristoteldan söng 2 ming yil davomida H.s.da deyarli heç qanday özgariş bölmadi. Faqat ingliz biologi J.Rey (1693) sistematikaning asosiy birligi — tur tuşunçasini fanga kiritadi.
Hayvonot dunyosining zamonaviy sistemasini şved naturalisti K.Lin-ney yaratgan. U «Tabiat sistemasi» (1735) asarida 4200 turdan ortiqroq (jumladan 1222 tur umurtqali va 1936 tur umurtqasiz) hayvonlarga tavsif bergan. K.Linney hayvonlarni özaro tobe taksonomik kategoriyalar: tur, uruğ, turkum va sinfga bölişni, turni 2 nom: uruğ va tur nomi bilan ataş (binar nomenklatura)ni taklif etdi. Lekin Linney işlab çiqqan sistema mukammal emas edi. Mas, u sodda hayvonlar, böşliqiçlilar, ignaterililardan iborat bir-biridan uzoq hayvonlarni zoofitlar — hayvon-ösimliklar guruhiga birlaştirgan. Fransuz olimlari J.Kyuvye va JLamark K. Linney sistemasini takomillaştirişdi. J. Lamark «Umurt-qasizlar sistemasi» (1801) va «Zoologiya falsafasi» (1809) asarlarida hayvonlarni umurtqasizlar va umurt-qalilarga, umurtqasizlarni infuzoriyalar, poliplar, nurlilar, çuvalçanglar, haşarotlar, örgimçaksimonlar, qisqiçbaqasimonlar, halqalilar, möylovoyoqlilar va mollyuskalar sinflariga ajratgan. J.Kyuvye «Hayvonot dunyosi va uning klassifikatsiyasi» (1817) asarida hayvonlarni 4 ta asosiy şoxga ajratgan. Keyinçalik bu şoxlarga fransuz zoologi A.Blenvil (1825) tip (nurlilar, bögimlilar, mollyuskalar, umurtqalilar) nomini bergan.
J.Lamark va J. Kyuvye sistemasini ingliz zoologi R.Grant (1826) yanada takomillaştirib, nurlilar tipidan ğovaktanlilar tipini ajratib çiqardi. Nemis zoologi K.Zibold esa nur-lilar tipini 3 ta mustaqil: eng sodda hayvonlar, zoofitlar va çuvalçanglar tiplariga ajratadi. U zoofitlarga köpçilik nurlilarni, çuvalçanglarga halqalilarni kiritadi. Boşqa hal-qalilar esa böğimoyoqlilar tipiga kiritildi. Nemis olimi K.Foxt (1825) çuvalçanglar tipini yassi, tögarak va halqali çuvalçanglarga ajratadi. Ingliz anatomi E.Rey Lankester (1877) bu guruhlarni tip nomi bilan ataşni taklif etadi. Nemis zoologi K.Klaus (1874) hayvonlarni 9 tipga böladi. Bu sistema ança uzoq vaqt saqlanib qoldi. Vaqt ötişi bilan olimlarning faqat tiplar soniga emas, balki ularning tarkibiy qismiga nisbatan ham tuşunçasi özgarib bordi. Mas, umurtqalilar (keyinçalik xordalilar) tipiga qobiqlilar (19-a. oxirigaça mollyuskalarning bir xili sifatida qaralgan) va içak bilan nafas oluvçilar kiritilgan. Hayvonot dunyosi örganilgan sari faqat yangi turlar, uruğlar, oilalar emas, hatto ança yuqori taksonomik darajadagi guruhlar (turkum, sinf, hatto tip)lar ham kaşf etildi. Mas, 1955 y.da rus olimi A.V.Ivanov pogo-noforalar tipini kaşf etdi.
Hayvonot dunyosi, odatda, 2 kenja olam: bir hujayralilar va köp hujayralilarga; köp hujayralilar esa parazoylar va haqiqiy köp hujayralilarga ajratiladi. Parazoylarga ğovaktanlilar, haqiqiy köp hujayralilarga boşqa barça tiplar kiritiladi. Haqiqiy köp hujayralilar öz navba-tida nurlilar (böşliqiçlilar, taroqlilar) va ikki tomonlama (bila-teral) simmetriyalilar hamda birlamçi oğizlilar (çuvalçanglar, mollyus-kalar, exiuridlar, böğimoyoqlilar, sipunkulidlar, paypaslagiçlar) va ikkilamçi oğizlilar (çalaxordalilar, ignaterililar, xordalilar) ga bölinadi. Ayrim zoologlar parazoylar va haqiqiy köp hujayralilar bilan birga ularga teng mavqega ega bölgan fagotsitellasimonlar guruhini ham taklif etişadi. Oxirgi guruh eng tuban tuzilgan köp hujayralilar — plastinkasimonlar tipini öz içiga oladi.
Hayvonot dunyosining turli xil sistemasida tiplar soni 10 dan 33 tagaça, hatto undan ham köproq körsatiladi. Köpçilik zoologlar ma'qul-lagan va öquv adabiyotlarida keltiriladigan sistematikaga asosan bir hujayralilar kenja dunyosi 5 tip: sar-komastigoforalar, mikrosporidiyalar, miksosporidlar, sporalilar, infuzoriyalarga bölinadi. Qolgan hayvonlar plastinkasimonlar, ğovaktan-lilar, böşliqiçlilar, taroqlilar, yassi çuvalçanglar, tögarak çuvalçanglar, nemertinalar, tikanboşlilar, halqali çuvalçanglar, mollyuskalar, böğimoyoqlilar, ignaterililar, çala-xordalilar, pogonoforalilar va xor-dalilar tiplariga bölinadi. Hayvonot dunyosi örganilgan sayin köplab yangi turlar kaşf qilinmoqda. Yer yuzida hayvonlarning 1,5 mln. (ayrim ma'lumotlarga köra 3,0—3,5 mln.)ga yaqin turi ma'lum.
Ad.: Mavlonov O., Xurramov Ş ., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙВОНЛАР СИСТЕМАТИКАСИ -систематикаикт бир бўлими. Ҳ.с. ни илк бор Аристотель (мил. ав. 4-а.) ишлаб чиққан. У ҳайвонларнинг 252 формасига тавсиф бериб, уларни 2 та катта гуруҳ: қонлилар (ҳоз. умуртқалилар) ва қонсизлар (ҳоз. умуртқасизлар)га ва 8 та кичик гуруҳларга ажратган. Аристотелдан сўнг 2 минг йил давомида Ҳ.с.да деярли ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. Фақат инглиз биологи Ж.Рей (1693) систематиканинг асосий бирлиги — тур тушунчасини фанга киритади.
Ҳайвонот дунёсининг замонавий системасини швед натуралисти К.Лин-ней яратган. У «Табиат системаси» (1735) асарида 4200 турдан ортиқроқ (жумладан 1222 тур умуртқали ва 1936 тур умуртқасиз) ҳайвонларга тавсиф берган. К.Линней ҳайвонларни ўзаро тобе таксономик категориялар: тур, уруғ, туркум ва синфга бўлишни, турни 2 ном: уруғ ва тур номи билан аташ (бинар номенклатура)ни таклиф этди. Лекин Линней ишлаб чиққан система мукаммал эмас эди. Мас, у содда ҳайвонлар, бўшлиқичлилар, игнатерилилардан иборат бир-биридан узоқ ҳайвонларни зоофитлар — ҳайвон-ўсимликлар гуруҳига бирлаштирган. Француз олимлари Ж.Кювье ва ЖЛамарк К. Линней системасини такомиллаштиришди. Ж. Ламарк «Умурт-қасизлар системаси» (1801) ва «Зоология фалсафаси» (1809) асарларида ҳайвонларни умуртқасизлар ва умурт-қалиларга, умуртқасизларни инфузориялар, полиплар, нурлилар, чувалчанглар, ҳашаротлар, ўргимчаксимонлар, қисқичбақасимонлар, ҳалқалилар, мўйловоёқлилар ва моллюскалар синфларига ажратган. Ж.Кювье «Ҳайвонот дунёси ва унинг классификацияси» (1817) асарида ҳайвонларни 4 та асосий шохга ажратган. Кейинчалик бу шохларга француз зоологи А.Бленвиль (1825) тип (нурлилар, бўгимлилар, моллюскалар, умуртқалилар) номини берган.
Ж.Ламарк ва Ж. Кювье системасини инглиз зоологи Р.Грант (1826) янада такомиллаштириб, нурлилар типидан ғовактанлилар типини ажратиб чиқарди. Немис зоологи К.Зибольд эса нур-лилар типини 3 та мустақил: энг содда ҳайвонлар, зоофитлар ва чувалчанглар типларига ажратади. У зоофитларга кўпчилик нурлиларни, чувалчангларга ҳалқалиларни киритади. Бошқа ҳал-қалилар эса бўғимоёқлилар типига киритилди. Немис олими К.Фохт (1825) чувалчанглар типини ясси, тўгарак ва ҳалқали чувалчангларга ажратади. Инглиз анатоми Э.Рей Ланкестер (1877) бу гуруҳларни тип номи билан аташни таклиф этади. Немис зоологи К.Клаус (1874) ҳайвонларни 9 типга бўлади. Бу система анча узоқ вақт сақланиб қолди. Вақт ўтиши билан олимларнинг фақат типлар сонига эмас, балки уларнинг таркибий қисмига нисбатан ҳам тушунчаси ўзгариб борди. Мас, умуртқалилар (кейинчалик хордалилар) типига қобиқлилар (19-а. охиригача моллюскаларнинг бир хили сифатида қаралган) ва ичак билан нафас олувчилар киритилган. Ҳайвонот дунёси ўрганилган сари фақат янги турлар, уруғлар, оилалар эмас, ҳатто анча юқори таксономик даражадаги гуруҳлар (туркум, синф, ҳатто тип)лар ҳам кашф этилди. Мас, 1955 й.да рус олими А.В.Иванов пого-нофоралар типини кашф этди.
Ҳайвонот дунёси, одатда, 2 кенжа олам: бир ҳужайралилар ва кўп ҳужайралиларга; кўп ҳужайралилар эса паразойлар ва ҳақиқий кўп ҳужайралиларга ажратилади. Паразойларга ғовактанлилар, ҳақиқий кўп ҳужайралиларга бошқа барча типлар киритилади. Ҳақиқий кўп ҳужайралилар ўз навба-тида нурлилар (бўшлиқичлилар, тароқлилар) ва икки томонлама (била-терал) симметриялилар ҳамда бирламчи оғизлилар (чувалчанглар, моллюс-калар, эхиуридлар, бўғимоёқлилар, сипункулидлар, пайпаслагичлар) ва иккиламчи оғизлилар (чалахордалилар, игнатерилилар, хордалилар) га бўлинади. Айрим зоологлар паразойлар ва ҳақиқий кўп ҳужайралилар билан бирга уларга тенг мавқега эга бўлган фагоцителласимонлар гуруҳини ҳам таклиф этишади. Охирги гуруҳ энг тубан тузилган кўп ҳужайралилар — пластинкасимонлар типини ўз ичига олади.
Ҳайвонот дунёсининг турли хил системасида типлар сони 10 дан 33 тагача, ҳатто ундан ҳам кўпроқ кўрсатилади. Кўпчилик зоологлар маъқул-лаган ва ўқув адабиётларида келтириладиган систематикага асосан бир ҳужайралилар кенжа дунёси 5 тип: сар-комастигофоралар, микроспоридиялар, миксоспоридлар, споралилар, инфузорияларга бўлинади. Қолган ҳайвонлар пластинкасимонлар, ғовактан-лилар, бўшлиқичлилар, тароқлилар, ясси чувалчанглар, тўгарак чувалчанглар, немертиналар, тиканбошлилар, ҳалқали чувалчанглар, моллюскалар, бўғимоёқлилар, игнатерилилар, чала-хордалилар, погонофоралилар ва хор-далилар типларига бўлинади. Ҳайвонот дунёси ўрганилган сайин кўплаб янги турлар кашф қилинмоқда. Ер юзида ҳайвонларнинг 1,5 млн. (айрим маълумотларга кўра 3,0—3,5 млн.)га яқин тури маълум.
Ад.: Мавлонов О., Хуррамов Ш ., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1998.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.