Hazorasp

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com

Hazorasp — Hazorasp tumanidagi şaharça, tuman markazi. Xorazm viloyatining şarqida, Toşkent — Urganç avtomagistrali va t.y. yoqasida joylaşgan. T.y. stansiyasi. Viloyat markazi (Urganç ş.) dan 56 km jan.-şarq-da. Aholisi 16,7 ming kişi (2005). H. hududidan ötgan Hazorasp, Hassayop, Otaliq, Sipoi kanal va ariqlaridan suv oladi.

H. Xiva bilan birga Xorazm vohasining eng qad. qal'a va aholi manzillaridan biridir. H. nomining kelib çiqişi töğrisida turliça qaraşlar mavjud. Tarixçi, tilşunos va toponimist olimlar (Ya. Ğulomov, S.P.Tolstov, F.Abdullayev, O. Madrahimov va b.)ning ta'kidlaşiça, «Hazorasp» qad. xorazmiy tilida ming ot (hazor — ming, asp — ot) yoki ming otliq diyori ma'nosini bildiradi. Ötmişda muarrixlar uni «Qal'ai Sulaymon» deb ham ataganlar. Tarixçi olim M. Isxoqov taxminiga köra, «Hazorasp» atamasi «Aturaspend» — «Muqaddas olov manzili», «Otaşgoh» ma'nosini bildiradi. Şahar toponimiyasi haqida mahalliy rivoyat va afsonalar ham mavjud. Ba'zi tarixiy ma'lumotlardan ma'lum bölişiça, H. Xorazmning çekkasidagi himoya isteh-komi bölib, bu yerda mingga yaqin otliq qöşin Xorazmni şarqdan kelişi ehtimol tutilgan duşmandan muhofaza etgan. Şaharda Raşiduddin Vatvot, Minglisuluvxonim, Javxariy, Sakkokiy, Husayn Xorazmiy, Ja'far Hazoraspiy, Hayoliy, Umi-diy, Iskandar Mahmud kabi buyuk siy-molar, şoir, olim va tabiblar yetişib çiqqan.

Arxeologik qazişmalar natijasida H.ning vu-judga kelişi ilk antik davrlarga oidligi aniqlandi.

Keyingi davrda Özbekiston FAning Samarqand, Nukus va Xorazm regional arxeologiya bölimlarining 1996— 2005 y.larda ötqazgan qaziş işlari natijasida şaharning 2700 y. avval bunyod bölganligi töğrisida materiallartopildi. Şahar töğrisida ilk yozma ma'lumotlar 9—10-a. Eron tarixçisi va filologi Tabariy, 10-a. tarixçi va geograflari Istaxriy va Muqadda-siylarning asarlarida uçraydi. Sayyoh geograf, adib va tarixçi Yoqut Hamaviyning yozişiça, H. mustahkam qal'-ali katta şahar bölgan. Şahar yer yuzasiga çiqib qolgan tabiiy grunt suvi halqasi bilan öralgan. Qal'aga faqat birgina ğarb tomondagi maxsus yöl olib borgan. Xondamir va Mirxond, Abulğoziy Bahodirxon, Munis, Oga-hiylar asarlarida H.ning tarixiga oid köp ma'lumotlar berilgan. H. töğrisida sayyoh, şarqşunos A.Vamberi ham qiziqarli ma'lumotlar yozib qoldirgan. 19-a. oxirida şaharda 8 masjid, madrasa, maktabxonalar faoliyat körsatgan.

H.da 50 dan ziyod korxona va taşkilot, şu jumladan, paxta tozalaş, ğişt z-dlari, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxona, ta'mirlaş ustaxonalari, mahalliy sanoat korxonalari, töqimaçilik, palos f-kalari bor. Özbekiston — Germaniya «Unixo» qöşma korxonasi faoliyat körsatadi. Butun Quyi Amudaryo regionida maşhur bölgan «Qo-zoqbozor» deb ataluvçi bozor mavjud. Kiçik va örta biznes korxonalari, mikrofirmalar işlab turibdi. Şuningdek, savdo, madaniy va mai-şiy xizmat körsatiş şoxobçalari, dehqon bozori bor. 4 umumiy ta'lim maktabi, iqtidorli bolalar litseyi, q.x., iqtisodiyot, tibbiyot, ped. kasb-hunar kollejlari va b. öquv muassa-salari faoliyat körsatadi. Tuman markaziy kutubxonasi vauning tarmoqlari, madaniyat uyi, klub muassasalari, xiyobonlar, madaniyat va istirohat boği, «Istiqlol» stadioni, sport zallari, futbol maydonlari va b. sport inşootlari mavjud. Karate va taekvondo sport klublari faoliyat körsatadi.

Tuman markaziy kasalxonasi, kattalar va bolalar poliklinikalari, şoşilinç tibbiy yordam bölimi, tuğruqxona, xususiy poliklinika, kasalxona, dorixonalar va b. tibbiy muassasalar aholiga xizmat körsatadi.

H.dan Toşkent, Samarqand, Buxoro, Qarşi, Denov va b. şaharlarga, Xorazmning boşqa tumanlariga, qoraqalpoğistonning Törtköl, Beruniy ş.lariga avtobus va marşrutli taksilar qatnovi yölga qöyilgan. şaharda tarixiy va me'moriy yodgorliklardan qal'a qoldiqlari (mil. av. 7—6-a.lar), Juma masjidi (18-a.) va b. saqlanib qolgan.

J.Mankovskaya L., Bulatova V. Pamyatniki zodçestva Xorezma, T., 1978 Qurbonniyozov R., Xorazm geografiyasi Urganç, 1996; Nurja nov K . va boşqalar, Hazorasp tarixi, Urganç, 1998; «Drevnosti Yujnogo Xorezma» (XAEE-XU1), M., 1992.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАЗОРАСП — Ҳазорасп туманидаги шаҳарча, туман маркази. Хоразм вилоятининг шарқида, Тошкент — Урганч автомагистрали ва т.й. ёқасида жойлашган. Т.й. станцияси. Вилоят маркази (Урганч ш.) дан 56 км жан.-шарқ-да. Аҳолиси 16,7 минг киши (2005). Ҳ. ҳудудидан ўтган Ҳазорасп, Ҳассаёп, Оталиқ, Сипои канал ва ариқларидан сув олади.

Ҳ. Хива билан бирга Хоразм воҳасининг энг қад. қалъа ва аҳоли манзилларидан биридир. Ҳ. номининг келиб чиқиши тўғрисида турлича қарашлар мавжуд. Тарихчи, тилшунос ва топонимист олимлар (Я. Ғуломов, С.П.Толстов, Ф.Абдуллаев, О. Мадраҳимов ва б.)нинг таъкидлашича, «Ҳазорасп» қад. хоразмий тилида минг от (ҳазор — минг, асп — от) ёки минг отлиқ диёри маъносини билдиради. Ўтмишда муаррихлар уни «Қалъаи Сулаймон» деб ҳам атаганлар. Тарихчи олим М. Исхоқов тахминига кўра, «Ҳазорасп» атамаси «Атураспенд» — «Муқаддас олов манзили», «Оташгоҳ» маъносини билдиради. Шаҳар топонимияси ҳақида маҳаллий ривоят ва афсоналар ҳам мавжуд. Баъзи тарихий маълумотлардан маълум бўлишича, Ҳ. Хоразмнинг чеккасидаги ҳимоя истеҳ-коми бўлиб, бу ерда мингга яқин отлиқ қўшин Хоразмни шарқдан келиши эҳтимол тутилган душмандан муҳофаза этган. Шаҳарда Рашидуддин Ватвот, Минглисулувхоним, Жавхарий, Саккокий, Ҳусайн Хоразмий, Жаъфар Ҳазораспий, Ҳаёлий, Уми-дий, Искандар Маҳмуд каби буюк сий-молар, шоир, олим ва табиблар етишиб чиққан.

Археологик қазишмалар натижасида Ҳ.нинг ву-жудга келиши илк антик даврларга оидлиги аниқланди.

Кейинги даврда Ўзбекистон ФАнинг Самарқанд, Нукус ва Хоразм регионал археология бўлимларининг 1996— 2005 й.ларда ўтқазган қазиш ишлари натижасида шаҳарнинг 2700 й. аввал бунёд бўлганлиги тўғрисида материаллартопилди. Шаҳар тўғрисида илк ёзма маълумотлар 9—10-а. Эрон тарихчиси ва филологи Табарий, 10-а. тарихчи ва географлари Истахрий ва Муқадда-сийларнинг асарларида учрайди. Сайёҳ географ, адиб ва тарихчи Ёқут Ҳамавийнинг ёзишича, Ҳ. мустаҳкам қалъ-али катта шаҳар бўлган. Шаҳар ер юзасига чиқиб қолган табиий грунт суви ҳалқаси билан ўралган. Қалъага фақат биргина ғарб томондаги махсус йўл олиб борган. Хондамир ва Мирхонд, Абулғозий Баҳодирхон, Мунис, Ога-ҳийлар асарларида Ҳ.нинг тарихига оид кўп маълумотлар берилган. Ҳ. тўғрисида сайёҳ, шарқшунос А.Вамбери ҳам қизиқарли маълумотлар ёзиб қолдирган. 19-а. охирида шаҳарда 8 масжид, мадраса, мактабхоналар фаолият кўрсатган.

Ҳ.да 50 дан зиёд корхона ва ташкилот, шу жумладан, пахта тозалаш, ғишт з-длари, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, таъмирлаш устахоналари, маҳаллий саноат корхоналари, тўқимачилик, палос ф-калари бор. Ўзбекистон — Германия «Унихо» қўшма корхонаси фаолият кўрсатади. Бутун Қуйи Амударё регионида машҳур бўлган «Қо-зоқбозор» деб аталувчи бозор мавжуд. Кичик ва ўрта бизнес корхоналари, микрофирмалар ишлаб турибди. Шунингдек, савдо, маданий ва маи-ший хизмат кўрсатиш шохобчалари, деҳқон бозори бор. 4 умумий таълим мактаби, иқтидорли болалар лицейи, қ.х., иқтисодиёт, тиббиёт, пед. касб-ҳунар коллежлари ва б. ўқув муасса-салари фаолият кўрсатади. Туман марказий кутубхонаси ваунинг тармоқлари, маданият уйи, клуб муассасалари, хиёбонлар, маданият ва истироҳат боғи, «Истиқлол» стадиони, спорт заллари, футбол майдонлари ва б. спорт иншоотлари мавжуд. Каратэ ва таэквондо спорт клублари фаолият кўрсатади.

Туман марказий касалхонаси, катталар ва болалар поликлиникалари, шошилинч тиббий ёрдам бўлими, туғруқхона, хусусий поликлиника, касалхона, дорихоналар ва б. тиббий муассасалар аҳолига хизмат кўрсатади.

Ҳ.дан Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Қарши, Денов ва б. шаҳарларга, Хоразмнинг бошқа туманларига, қорақалпоғистоннинг Тўрткўл, Беруний ш.ларига автобус ва маршрутли таксилар қатнови йўлга қўйилган. шаҳарда тарихий ва меъморий ёдгорликлардан қалъа қолдиқлари (мил. ав. 7—6-а.лар), Жума масжиди (18-а.) ва б. сақланиб қолган.

Ж.Маньковская Л., Булатова В. Памятники зодчества Хорезма, Т., 1978 Қурбонниёзов Р., Хоразм географияси Урганч, 1996; Нуржа нов К . ва бошқалар, Ҳазорасп тарихи, Урганч, 1998; «Древности Южного Хорезма» (ХАЭЭ-ХУ1), М., 1992.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.