Heç narsa
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123-b. — ziyouz.com
Heç narsa HEÇ NARSA, heç nima — har qanday sifatning, muayyan obyektning va umuman bor bölgan narsalarning yöqligini, mavjud emasligini ifo-dalovçi falsafiy tuşunça. U mavjudlik, borliq, nimadir degan tuşun-çalarning qarama-qarşisi. U — yöqlikdir. Yöqlik — H.n.dir. Borliq tuşunçasi nimaningdir mavjudligini ifodalasa, yöqlik tuşunçasi esa öşa joyda nimaningdir mavjud emasligini anglatib, nimaning aksi bölgan H.n.ni ifodalaydi. Yöqlikdeb ötmişdagi va kelajaqdagi hodisalarning hoz. zamonda (aynan şu vaqt-da) yöq ekanligiga qöllaş mumkin. Bugungi hodisa keça yöq edi, ammo potensial (imkoniyatdagi) borliq sifatida mavjud edi. Ertangi hodisa ham hozirça yöqlik, ammo potensial borliqdir. Biz ötmişni bugungi kunda qoldirgan iziga qarab, kelajakni esa bugungi hodisalardagi özgariş sur'atiga va tendensiyalariga qarab faraz qilamiz. Bugungi voqelik ertaga esa yöqlikka aylanadi, bugun tirik bölgan köpgina jonivorlar ertaga ölik böladi. Mutlaq yöqlikning özi yökdir. H.n. ni gnoseologik ma'noda ham tuşuniş mumkin. Biz yöq deb hisoblagan obyektlar hozirça bizning fikr doiramizdan (biliş çegarasidan) çetda qolgan bölişi ham mumkin. Ötgan asrlarda elektromagnit may-donining, köpgina elementar zar-ralarning mavjudligi haqidagi tasavvurlar yöq edi. Aniqroği, biz ularning mavjudligini bilmas edik. Ular biz uçun «yöqlik» hisoblanar edi.
H.n. tuşunçasi haqida qadimdan mutafakkirlar fikr yuritib kelişadi. Demokrit harakat va özgarişlar bölişi uçun borliq (atomlar) va böşliq (H.n.) bölişi lozim, deb ta'kidlagan. Sofist Gorgiy H.n. bor-liqning teskari tomonidir deydi. Platon va Aristotel fikriça, H.n. öz-öziça imkoniyat, passiv boğliqlik bölib, bu sifatlar har bir konkret narsada mujassamlaşgan böladi. Plo-tin falsafasida H.n., ya'ni yöqlik yomonlik bilan aynanlaştiriladi. Şarq falsafasida, kalom ta'limotida, Forobiy va Ibn Sino asarlarida H.n. azaliy borliqsan taşqaridagi iroda sifatida talqin etiladi va u hamma narsaning ibtidosi va intihosidir deb ta'kidlanadi. Hayopg falsafasitsa hamma balolar yöqlikdan kelib çiqadi, deyiladi.
Gegel «Mantiq fani» asarida H.n. sof borliqning qarama-qarşisi, kategoriyalar harakatining dastlabki bosqiçidir deb hisoblagan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlariga kelib an'anaviy metafizika ta'limotining susay-işi tufayli Şopengauer, Nitsşe, Bergson tomonidan H.n. ma'nosiz tuşunça sifatida falsafiy iste'moldan çiqarib taşlandi. Ammo, zamonaviy kosmologik konsepsiyada hamma narsa öşa H.n.dan vujudga kelgan deyiladi. Şunday ekan, H.n. aslida hamma narsaning ibtidosi va inti-hosi, asosi va davomçisi, sababçisi va oqibati, yaratuvçisi va yöqotuvçisidir.
Ad.: Al -Farabi, Filosofskiye trak-tatn, Alma-Ata, 1970;Turayev B.O., soderjaniye prostranstva i vremeni v proşlom i nastoyaşem, v kn. Klassiçeskaya nauka Sred-ney Azii i sovremennaya mirovaya sivilizatsiya, T., 2000; Podolnny R., Heç ni-maningözi nima?, T., 1987;Törayev B.O., Karimov B.R., Hozirgi zamon fanlarida imkoniyat muammolari, T., 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲЕЧ НАРСА, ҳеч нима — ҳар қандай сифатнинг, муайян объектнинг ва умуман бор бўлган нарсаларнинг йўқлигини, мавжуд эмаслигини ифо-даловчи фалсафий тушунча. У мавжудлик, борлиқ, нимадир деган тушун-чаларнинг қарама-қаршиси. У — йўқликдир. Йўқлик — Ҳ.н.дир. Борлиқ тушунчаси ниманингдир мавжудлигини ифодаласа, йўқлик тушунчаси эса ўша жойда ниманингдир мавжуд эмаслигини англатиб, ниманинг акси бўлган Ҳ.н.ни ифодалайди. Йўқликдеб ўтмишдаги ва келажақдаги ҳодисаларнинг ҳоз. замонда (айнан шу вақт-да) йўқ эканлигига қўллаш мумкин. Бугунги ҳодиса кеча йўқ эди, аммо потенциал (имкониятдаги) борлиқ сифатида мавжуд эди. Эртанги ҳодиса ҳам ҳозирча йўқлик, аммо потенциал борлиқдир. Биз ўтмишни бугунги кунда қолдирган изига қараб, келажакни эса бугунги ҳодисалардаги ўзгариш суръатига ва тенденцияларига қараб фараз қиламиз. Бугунги воқелик эртага эса йўқликка айланади, бугун тирик бўлган кўпгина жониворлар эртага ўлик бўлади. Мутлақ йўқликнинг ўзи йўкдир. Ҳ.н. ни гносеологик маънода ҳам тушуниш мумкин. Биз йўқ деб ҳисоблаган объектлар ҳозирча бизнинг фикр доирамиздан (билиш чегарасидан) четда қолган бўлиши ҳам мумкин. Ўтган асрларда электромагнит май-донининг, кўпгина элементар зар-раларнинг мавжудлиги ҳақидаги тасаввурлар йўқ эди. Аниқроғи, биз уларнинг мавжудлигини билмас эдик. Улар биз учун «йўқлик» ҳисобланар эди.
Ҳ.н. тушунчаси ҳақида қадимдан мутафаккирлар фикр юритиб келишади. Демокрит ҳаракат ва ўзгаришлар бўлиши учун борлиқ (атомлар) ва бўшлиқ (Ҳ.н.) бўлиши лозим, деб таъкидлаган. Софист Горгий Ҳ.н. бор-лиқнинг тескари томонидир дейди. Платон ва Аристотель фикрича, Ҳ.н. ўз-ўзича имконият, пассив боғлиқлик бўлиб, бу сифатлар ҳар бир конкрет нарсада мужассамлашган бўлади. Пло-тин фалсафасида Ҳ.н., яъни йўқлик ёмонлик билан айнанлаштирилади. Шарқ фалсафасида, калом таълимотида, Форобий ва Ибн Сино асарларида Ҳ.н. азалий борлиқцан ташқаридаги ирода сифатида талқин этилади ва у ҳамма нарсанинг ибтидоси ва интиҳосидир деб таъкидланади. Ҳаёпг фалсафасица ҳамма балолар йўқликдан келиб чиқади, дейилади.
Гегель «Мантиқ фани» асарида Ҳ.н. соф борлиқнинг қарама-қаршиси, категориялар ҳаракатининг дастлабки босқичидир деб ҳисоблаган. 19-а. охири — 20-а. бошларига келиб анъанавий метафизика таълимотининг сусай-иши туфайли Шопенгауэр, Ницше, Бергсон томонидан Ҳ.н. маъносиз тушунча сифатида фалсафий истеъмолдан чиқариб ташланди. Аммо, замонавий космологик концепцияда ҳамма нарса ўша Ҳ.н.дан вужудга келган дейилади. Шундай экан, Ҳ.н. аслида ҳамма нарсанинг ибтидоси ва инти-ҳоси, асоси ва давомчиси, сабабчиси ва оқибати, яратувчиси ва йўқотувчисидир.
Ад.: Ал ь-Фараби, Философские трак-татн, Алма-Ата, 1970;Тураев Б.О., содержание пространства и времени в прошлом и настояшем, в кн. Классическая наука Сред-ней Азии и современная мировая цивилизация, Т., 2000; Подольннй Р., Ҳеч ни-манингўзи нима?, Т., 1987;Тўраев Б.О., Каримов Б.Р., Ҳозирги замон фанларида имконият муаммолари, Т., 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.