Hikmatli sözlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com
Hikmatli sözlar HIKMATLI SÖZLAR, aforizmlar — tugal fikrni anglatuvçi, ötkir mazmunli qisqa va lönda ibo-ra, bayt, jumla. Xalq maqollaridan farqli ravişda H.s. kelib çiqişi jihatidan ma'lum bir şaxs (yozuvçi, şoir, publitsist, faylasuf, olim, davlat arbobi va b.)ga mansub bölib, individualligini saqlab qoladi. H.s. ning mustaqil janr şaklidagi namu-nalari bilan birga ilmiy, falsafiy, tarixiy hamda badiiy asarlar tarkibida uçraydiganlari ham böladi. Ba'-zan asar boşdan-oyoq H.s.dan iborat bölişi ham mumkin (Forobiy va b.). Alişer Navoiyning ayrim asarlari H.s.ga boy («Nazm ul-javohir», «Arbain», «Mahbub ul-qulub» va b.). Şarq xalqlari adabiyotida, jumladan, özbek adabiyotida H.s.ning köp qismi pand-nasihat, ögit, tanbeh şakllarida böladi. Mas:
Döstlik, sadoqatga belingni boğla,
Gina, malomatdan tilingni boğla.
(Sa'diy Şeroziy)
Xalq jonli tiliga, maqollarga yaqin H.s. ham köp uçraydi. Mas, «Öqsiz sol-dat — qiliçsiz qin» (Oy-bek), «Tişi çiqqan bolaga çaynab bergan oş bölmas» (A.Qahhor). Ba'zi H.s. şaklan quyma holga kelib, om-maviy qöllanişga ötgaç, maqolga aylanib qoladi. Mas:
Bilmaganin sörab örgangan olim,
Orlanib söramagan öziga zolim.
(Alişer Navoiy)
Özbek yozuvçilaridan Hamza, A.Qodiriy, Ğ.Ğulom, Oybek, H.Olim-jon, A.Qahhor, Şayxzoda kabi san'-atkorlar öz asarlarida H.s.ning zamonaviy namunalarini yaratib, özbek adabiy tilining rivojiga samarali hissa qöşdilar.
Ad.: Hakimov M ., Yozuvçi va xalq tili, T., 1971;Hakimov M., Navoiy hikmatlarining özbek xalq donişmandligini boyi-tişdagi roli, T., 1977.
Naşr: Navoiy, Aforizmlar, T., 1941, 1947, 1948, 1961, 1968; Mingbir hikmat [Tuzuvçi Ş.Şomuhamedov], T., 1965; Hikmatlar guldastasi [Töplovçi M.Azamatov], T., 1982; Şomaqsudov Ş., Şorahmedov Ş., Ma'nolar maxzani [Naşrga tayyorlovçilar: D. Şorahmedov, M. Aminov], T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИКМАТЛИ СЎЗЛАР, афоризмлар — тугал фикрни англатувчи, ўткир мазмунли қисқа ва лўнда ибо-ра, байт, жумла. Халқ мақолларидан фарқли равишда Ҳ.с. келиб чиқиши жиҳатидан маълум бир шахс (ёзувчи, шоир, публицист, файласуф, олим, давлат арбоби ва б.)га мансуб бўлиб, индивидуаллигини сақлаб қолади. Ҳ.с. нинг мустақил жанр шаклидаги наму-налари билан бирга илмий, фалсафий, тарихий ҳамда бадиий асарлар таркибида учрайдиганлари ҳам бўлади. Баъ-зан асар бошдан-оёқ Ҳ.с.дан иборат бўлиши ҳам мумкин (Форобий ва б.). Алишер Навоийнинг айрим асарлари Ҳ.с.га бой («Назм ул-жавоҳир», «Арбаин», «Маҳбуб ул-қулуб» ва б.). Шарқ халқлари адабиётида, жумладан, ўзбек адабиётида Ҳ.с.нинг кўп қисми панд-насиҳат, ўгит, танбеҳ шаклларида бўлади. Мас:
Дўстлик, садоқатга белингни боғла,
Гина, маломатдан тилингни боғла.
(Саъдий Шерозий)
Халқ жонли тилига, мақолларга яқин Ҳ.с. ҳам кўп учрайди. Мас, «Ўқсиз сол-дат — қиличсиз қин» (Ой-бек), «Тиши чиққан болага чайнаб берган ош бўлмас» (А.Қаҳҳор). Баъзи Ҳ.с. шаклан қуйма ҳолга келиб, ом-мавий қўлланишга ўтгач, мақолга айланиб қолади. Мас:
Билмаганин сўраб ўрганган олим,
Орланиб сўрамаган ўзига золим.
(Алишер Навоий)
Ўзбек ёзувчиларидан Ҳамза, А.Қодирий, Ғ.Ғулом, Ойбек, Ҳ.Олим-жон, А.Қаҳҳор, Шайхзода каби санъ-аткорлар ўз асарларида Ҳ.с.нинг замонавий намуналарини яратиб, ўзбек адабий тилининг ривожига самарали ҳисса қўшдилар.
Ад.: Ҳакимов М ., Ёзувчи ва халқ тили, Т., 1971;Ҳакимов М., Навоий ҳикматларининг ўзбек халқ донишмандлигини бойи-тишдаги роли, Т., 1977.
Нашр: Навоий, Афоризмлар, Т., 1941, 1947, 1948, 1961, 1968; Мингбир ҳикмат [Тузувчи Ш.Шомуҳамедов], Т., 1965; Ҳикматлар гулдастаси [Тўпловчи М.Азаматов], Т., 1982; Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш., Маънолар махзани [Нашрга тайёрловчилар: Д. Шораҳмедов, М. Аминов], Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.