Hikoya
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com
Hikoya — badiiy adabiyotda kiçik epik janr, hayot hodisalari ixçam ifoda etiladigan nasriy asar. Jahon adabiyotida H. qadim an'analarga ega. Ötmişda H. folklor asarlari tarkibida bayon unsuri bölib iştirok etgan. Mustaqil janr sifatida faqat yozma adabiyotda şakllangan. Yevropa adabiyotida H.çilikning rivojlanişiga italyan yozuvçisi Bokaçço «Dekameron» asari bilan katta hissa qöşgan. Asarda' 7 qiz va 3 yigitning 10 kun davomida aytgan 100 ta hikoyasi berilgan. Gi de Mopassan (Fransuz), OTenri (Amerika), A.P.Çexov (rus), A.Qodiriy, Çölpon (özbek) H. jan-rining asosçilari hisoblanadi. Yev-ropa adabiyotida H. novella deb ham ataladi.
Özbek adabiyotida H. juda qadimdan boşlangan. Ilk yozma adabiy yodgorliklar — Kultegin va Tönyuquq bitiktoşlarida bayon qilingan voqealar iştirok etuvçilar tomonidan hikoya qilingan. Nosiriddin Rabğu-zmyning «Qisasi Rabğuziy» asarida ham axloqiy xarakterdagi H.ning yaxşi namunalari bor. Alişer Navoiy «Hayrat ul-abror» dostonining 5-maqolotidagi «Hotami Toy hikoya-ti», 20-maqolatidagi «Ul qul hikoyati», «Sab'ai sayyor» dostonidagi yetti musofir H.lari ham bu janrning ilk namunalari hisoblanadi. 16-a.da yaratilgan Poşşoxojaning «Gulzor» va «Miftoh ul-adl» asarlari özbek H. çiligining rivojlanişiga asos bölgan.
Özbek adabiyotida realistik H. janri 20-a. boşlarida şakllandi (Çölpon, «Qurboni jaholat», «Döxtur Muhammadyor, 1914; A.Qodiriy, «Uloqda», 1915 va b.). 20-y.larda Ğ.Ğulom, A.Qahhor, Oydin va b. bu janrda barakali ijod qildilar. 30-y.larda A.Qahhor H. ustasi sifatida tanildi. 50—60-y.larda S.Ahmad, 60 —70-y.larda Ö.Hoşimov, Ş.Xolmirzayevlar bu janr taraqqiyo-tiga salmoqli hissa qöşdilar.
«H.» atamasi kengroq ma'noda biror voqeani gapirib berişni ham anglatadi. Sözlab berilgan bunday voqelik öz qamrovi, hajmi, rang-barangligi bilan qissa yoki romanga xos bölişi ham mumkin. Bunday hollarda bu atama janr ma'nosida tuşunilmaydi. Mas, Ö.Hoşimovning «Ikki eşik orasi» romani 9 personajning 49 ta hikoyasidan taşkil topgan. Ş.Xolmirzayev «Olaböji» asarini «romandan katta hikoya» deb ataydi. Hoz. özbek H.çiligi O.Muxtor, N.Aminov, S.Siyoyev, F.Musajonov, X.Sultonov, E.A'zamov, N.Eşonqu-lov, Ş. Bötayev va b. yozuvçilar bilan boyidi.
H. inson hayotida yuz bergan ixçam voqeani lönda ifodalaşga möljallangan. Unda şu voqeaga qadar per-sonaj hayotida nima bölgan, qanday röy bergan, kim bilan — bular töğrisida ma'lumot beriş şart emas. Juda zarur bölsa, ayrim detallar orqali işora qilinişi mumkin. Mas, A.Qahhorning «Öğri» H.sida Qobil boboning keçagi kuni haqida lom-mim deyilmaydi. Egamberdi paxta-furuşdan kiçkina şart evaziga ikkita hökiz olgan Qobil boboning ertasi töğrisida «Bu şart kuzda ma'lum böladi», deb xabar beradi, xolos. Ğ.Ğulom esa «Mening öğrigina bolam» H.sidagi öğrining keçagi kunini lönda detallar orqali töldi-radi. Uydan biron narsa olmay çiqib ketgan yigitning ertangi kuni haqida heç qanaqa ma'lumot bermaydi.
Ixçamlik H.ning muhim belgisi, lekin unda personaj hayotidan bir-gina lavha, uzoq davrlik voqealar, personajlarning butun umr yöli, bir emas, bir neça odamlar taqdiri, xarakterning şakllaniş jarayoni, ruhiy holatlarning almaşinib turişi, muhim fazilat bölib qolişi mumkin. Biroq har qanday körinişda ham tasvir siqiq tarzda beriladi.
H. mazmuniga köra lirik, psixologik, falsafiy, ilmiy-fantastik, satirik, yumoristik yönalişlarda bölişi mumkin. Şuningdek, oçerkka yaqin voqeiy H.lar (N.Fozilovning «Ustozlar davrasida») ham böladi. Özbek adabiyotida bir mavzu, bitta qahramon hayoti bilan boğliq bir neça yozuvçi tomonidan yozilgan «haşar H.lar» ham uçraydi.
Ad.: Vladimirova N., Sultonova M., Uzbekskiy rasskaz, T., 1968; Norma-tov U., Janr imkoniyatlari, T., 1970; Adabiyot nazariyasi, 2 j.li, T., 1978—79; Adabiyot nazariyasi [Darslik], T., 1986; Aaabiy turlar va janrlar, 3 j.li, T., 1991—92.
Yöldoş Solijonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИКОЯ — бадиий адабиётда кичик эпик жанр, ҳаёт ҳодисалари ихчам ифода этиладиган насрий асар. Жаҳон адабиётида Ҳ. қадим анъаналарга эга. Ўтмишда Ҳ. фольклор асарлари таркибида баён унсури бўлиб иштирок этган. Мустақил жанр сифатида фақат ёзма адабиётда шаклланган. Европа адабиётида Ҳ.чиликнинг ривожланишига итальян ёзувчиси Бокаччо «Декамерон» асари билан катта ҳисса қўшган. Асарда’ 7 қиз ва 3 йигитнинг 10 кун давомида айтган 100 та ҳикояси берилган. Ги де Мопассан (Француз), ОТенри (Америка), А.П.Чехов (рус), А.Қодирий, Чўлпон (ўзбек) Ҳ. жан-рининг асосчилари ҳисобланади. Ев-ропа адабиётида Ҳ. новелла деб ҳам аталади.
Ўзбек адабиётида Ҳ. жуда қадимдан бошланган. Илк ёзма адабий ёдгорликлар — Култегин ва Тўнюқуқ битиктошларида баён қилинган воқеалар иштирок этувчилар томонидан ҳикоя қилинган. Носириддин Рабғу-змйнинг «Қисаси Рабғузий» асарида ҳам ахлоқий характердаги Ҳ.нинг яхши намуналари бор. Алишер Навоий «Ҳайрат ул-аброр» достонининг 5-мақолотидаги «Ҳотами Той ҳикоя-ти», 20-мақолатидаги «Ул қул ҳикояти», «Сабъаи сайёр» достонидаги етти мусофир Ҳ.лари ҳам бу жанрнинг илк намуналари ҳисобланади. 16-а.да яратилган Пошшохожанинг «Гулзор» ва «Мифтоҳ ул-адл» асарлари ўзбек Ҳ. чилигининг ривожланишига асос бўлган.
Ўзбек адабиётида реалистик Ҳ. жанри 20-а. бошларида шаклланди (Чўлпон, «Қурбони жаҳолат», «Дўхтур Муҳаммадёр, 1914; А.Қодирий, «Улоқда», 1915 ва б.). 20-й.ларда Ғ.Ғулом, А.Қаҳҳор, Ойдин ва б. бу жанрда баракали ижод қилдилар. 30-й.ларда А.Қаҳҳор Ҳ. устаси сифатида танилди. 50—60-й.ларда С.Аҳмад, 60 —70-й.ларда Ў.Ҳошимов, Ш.Холмирзаевлар бу жанр тараққиё-тига салмоқли ҳисса қўшдилар.
«Ҳ.» атамаси кенгроқ маънода бирор воқеани гапириб беришни ҳам англатади. Сўзлаб берилган бундай воқелик ўз қамрови, ҳажми, ранг-баранглиги билан қисса ёки романга хос бўлиши ҳам мумкин. Бундай ҳолларда бу атама жанр маъносида тушунилмайди. Мас, Ў.Ҳошимовнинг «Икки эшик ораси» романи 9 персонажнинг 49 та ҳикоясидан ташкил топган. Ш.Холмирзаев «Олабўжи» асарини «романдан катта ҳикоя» деб атайди. Ҳоз. ўзбек Ҳ.чилиги О.Мухтор, Н.Аминов, С.Сиёев, Ф.Мусажонов, Х.Султонов, Э.Аъзамов, Н.Эшонқу-лов, Ш. Бўтаев ва б. ёзувчилар билан бойиди.
Ҳ. инсон ҳаётида юз берган ихчам воқеани лўнда ифодалашга мўлжалланган. Унда шу воқеага қадар пер-сонаж ҳаётида нима бўлган, қандай рўй берган, ким билан — булар тўғрисида маълумот бериш шарт эмас. Жуда зарур бўлса, айрим деталлар орқали ишора қилиниши мумкин. Мас, А.Қаҳҳорнинг «Ўғри» Ҳ.сида Қобил бобонинг кечаги куни ҳақида лом-мим дейилмайди. Эгамберди пахта-фурушдан кичкина шарт эвазига иккита ҳўкиз олган Қобил бобонинг эртаси тўғрисида «Бу шарт кузда маълум бўлади», деб хабар беради, холос. Ғ.Ғулом эса «Менинг ўғригина болам» Ҳ.сидаги ўғрининг кечаги кунини лўнда деталлар орқали тўлди-ради. Уйдан бирон нарса олмай чиқиб кетган йигитнинг эртанги куни ҳақида ҳеч қанақа маълумот бермайди.
Ихчамлик Ҳ.нинг муҳим белгиси, лекин унда персонаж ҳаётидан бир-гина лавҳа, узоқ даврлик воқеалар, персонажларнинг бутун умр йўли, бир эмас, бир неча одамлар тақдири, характернинг шаклланиш жараёни, руҳий ҳолатларнинг алмашиниб туриши, муҳим фазилат бўлиб қолиши мумкин. Бироқ ҳар қандай кўринишда ҳам тасвир сиқиқ тарзда берилади.
Ҳ. мазмунига кўра лирик, психологик, фалсафий, илмий-фантастик, сатирик, юмористик йўналишларда бўлиши мумкин. Шунингдек, очеркка яқин воқеий Ҳ.лар (Н.Фозиловнинг «Устозлар даврасида») ҳам бўлади. Ўзбек адабиётида бир мавзу, битта қаҳрамон ҳаёти билан боғлиқ бир неча ёзувчи томонидан ёзилган «ҳашар Ҳ.лар» ҳам учрайди.
Ад.: Владимирова Н., Султонова М., Узбекский рассказ, Т., 1968; Норма-тов У., Жанр имкониятлари, Т., 1970; Адабиёт назарияси, 2 ж.ли, Т., 1978—79; Адабиёт назарияси [Дарслик], Т., 1986; Ааабий турлар ва жанрлар, 3 ж.ли, Т., 1991—92.
Йўлдош Солижонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.