Hiloliy

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134-b. — ziyouz.com

Hiloliy (taxallusi; töliq ism-şarifi Mavlono Badriddin Hiloliy Çiğatoiy) (taxm. 15-a. 70-y.lari, Astrobod — 1529, Hirot) — fors şoiri. 1491 y. Hirotga kelib, Jomiy va Navoiy homiyligida ilmu ijod bilan şuğullangan. «Majolis un-nafois» tazkirasida Navoiy uning kelib çiqişi turkiy qavmga mansubligini qayd etadi. «Tuhfai Somiy» («Somiy tuhfasi») asarida Sommirzo ham uning ajdodlari çiğatoy turklaridan bölib, Astrobodga borib muqim bölib qolganligi haqida ma'lumot beradi. Dastlab Hiloliy (hilol — yangi oy) taxallusi bilan ijod qilgan, uning şe'riy salohiyati yuksakligini körgan Navoiy unga Badriy (badr— tölin oy) taxallusini taklif qilgan. Şundan keyin u har ikkala taxallusda ijod qilib, Badriddin Hiloliy nomi bilan maşhur bölgan. Şe'rlarida haqiqiy va majoziy ma'nolarni mahorat bilan omuxta qilgani, ilohiy va dunyoviy işqni hassoslik bilan kuylagani uçun öz davrining Hofizi Şeroziysi deb nom çiqargan. Ubaydullaxon Hirotni bosib olganda, xalqqa, ilmu adab ahliga jab-ru zulm ötkazganini körgan H. unga qarşi 2 ta hajviy ruboiy yozgan. Bundan xabar topgan xon uni qatl ettirgan.

H.ning bizgaça şe'riy devoni, 3 dostoni va qofiya ilmiga oid risolasi yetib kelgan. Devondan şoirning 421 ğazal, 4 qasida, 11 qit'a, 32 ruboiy, bittadan muxammas, çiston va soqiynomasi örin olgan. «Şoh va dar-veş» dostonida majoziy işq bosqiçlari ramzu timsollar vositasida tal-qin etilgan. Lekin şohni — ma'şuq, darveşni — oşiq sifatida tasvir-lagani uçun Bobur bu asarni «Bobur-noma»da tanqid qilgan. «Sifot ul-oşiqin» («Oşiqlik sifatlari») dos-toni axloqiy-ta'limiy mazmunda bölib, «Xamsa»larning ilk dostonlari — Nizomiyning «Maxzan ul-as-ror», Dehlaviyning «Matla' ulanvor», Jomiyning «Tuqfat ul-ahror», Navoiyning «Hayrat ul-abror» dostonlariga tatabbu' tarzida yozilgan va u ham salaflari asarlari kabi 20 bobdan iborat. «Layli va Majnun» dostoni ham uşbu xamsanavislarning şu nomli dostonlariga tatabbu' hisoblanadi.

Alişer Navoiy va Husayn Boy-qaro vafotidan keyin Hirotda vaziyatning yomonlaşuvi, toju taxt talaşlari, şaharning safaviylar va şayboniylar tomonidan istilo qilinişi, vayrongarçiliklar, xalq boşiga tuşgan oğir kulfatlar, ilmu hunar egalarining tört tomonga tarqab ketişi şoir şe'rlarida çarxu falakdan, taqdirdan, zamondan, odamlardan şikoyat, norozilik körinişida öz aksini topgan. Şe'rlari an'anaviy mavzularda bölib, ularda işqu muqabbat avj pardalarda tarannum etilgan, in-soniy kamolot masalalari badiiy talqinini topgan. H. Şarq şe'riya-tida mavjud badiiy san'atlardan mahorat bilan foydalanib, şe'rlarining badiiy gözal va ta'sirçan bölişini ta'minlagan.

50 dan ortiq ğazallari «Şaşma-qom» tarkibidan joy olgan. Ogahiy uning «Şoh va darveş» dostonini özbek tiliga tarjima qilgan.

LL.Alişer Navoiy, Majolis un-nafois [Mukammal asarlar töplami], 13-j., T., 1997; Homidiy H., Köhna Şarqdar-ğalari, T., 1999.

Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲИЛОЛИЙ (тахаллуси; тўлиқ исм-шарифи Мавлоно Бадриддин Ҳилолий Чиғатоий) (тахм. 15-а. 70-й.лари, Астробод — 1529, Ҳирот) — форс шоири. 1491 й. Ҳиротга келиб, Жомий ва Навоий ҳомийлигида илму ижод билан шуғулланган. «Мажолис ун-нафоис» тазкирасида Навоий унинг келиб чиқиши туркий қавмга мансублигини қайд этади. «Туҳфаи Сомий» («Сомий туҳфаси») асарида Соммирзо ҳам унинг аждодлари чиғатой туркларидан бўлиб, Астрободга бориб муқим бўлиб қолганлиги ҳақида маълумот беради. Дастлаб Ҳилолий (ҳилол — янги ой) тахаллуси билан ижод қилган, унинг шеърий салоҳияти юксаклигини кўрган Навоий унга Бадрий (бадр— тўлин ой) тахаллусини таклиф қилган. Шундан кейин у ҳар иккала тахаллусда ижод қилиб, Бадриддин Ҳилолий номи билан машҳур бўлган. Шеърларида ҳақиқий ва мажозий маъноларни маҳорат билан омухта қилгани, илоҳий ва дунёвий ишқни ҳассослик билан куйлагани учун ўз даврининг Ҳофизи Шерозийси деб ном чиқарган. Убайдуллахон Ҳиротни босиб олганда, халққа, илму адаб аҳлига жаб-ру зулм ўтказганини кўрган Ҳ. унга қарши 2 та ҳажвий рубоий ёзган. Бундан хабар топган хон уни қатл эттирган.

Ҳ.нинг бизгача шеърий девони, 3 достони ва қофия илмига оид рисоласи етиб келган. Девондан шоирнинг 421 ғазал, 4 қасида, 11 қитъа, 32 рубоий, биттадан мухаммас, чистон ва соқийномаси ўрин олган. «Шоҳ ва дар-веш» достонида мажозий ишқ босқичлари рамзу тимсоллар воситасида тал-қин этилган. Лекин шоҳни — маъшуқ, дарвешни — ошиқ сифатида тасвир-лагани учун Бобур бу асарни «Бобур-нома»да танқид қилган. «Сифот ул-ошиқин» («Ошиқлик сифатлари») дос-тони ахлоқий-таълимий мазмунда бўлиб, «Хамса»ларнинг илк достонлари — Низомийнинг «Махзан ул-ас-рор», Деҳлавийнинг «Матлаъ уланвор», Жомийнинг «Туқфат ул-аҳрор», Навоийнинг «Ҳайрат ул-аброр» достонларига татаббуъ тарзида ёзилган ва у ҳам салафлари асарлари каби 20 бобдан иборат. «Лайли ва Мажнун» достони ҳам ушбу хамсанависларнинг шу номли достонларига татаббуъ ҳисобланади.

Алишер Навоий ва Ҳусайн Бой-қаро вафотидан кейин Ҳиротда вазиятнинг ёмонлашуви, тожу тахт талашлари, шаҳарнинг сафавийлар ва шайбонийлар томонидан истило қилиниши, вайронгарчиликлар, халқ бошига тушган оғир кулфатлар, илму ҳунар эгаларининг тўрт томонга тарқаб кетиши шоир шеърларида чарху фалакдан, тақдирдан, замондан, одамлардан шикоят, норозилик кўринишида ўз аксини топган. Шеърлари анъанавий мавзуларда бўлиб, уларда ишқу муқаббат авж пардаларда тараннум этилган, ин-соний камолот масалалари бадиий талқинини топган. Ҳ. Шарқ шеърия-тида мавжуд бадиий санъатлардан маҳорат билан фойдаланиб, шеърларининг бадиий гўзал ва таъсирчан бўлишини таъминлаган.

50 дан ортиқ ғазаллари «Шашма-қом» таркибидан жой олган. Огаҳий унинг «Шоҳ ва дарвеш» достонини ўзбек тилига таржима қилган.

ЛЛ.Алишер Навоий, Мажолис ун-нафоис [Мукаммал асарлар тўплами], 13-ж., Т., 1997; Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқдар-ғалари, Т., 1999.

Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.