Himolay
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–136-b. — ziyouz.com
Himolay (sanskritça himalaya — qorlar makoni) — Yer şaridagi eng baland toğ sistemasi, Hindiston, Xitoy, Nepal, Butan va Pokiston hududlarida, şim.da Tibet toğligi bilan jan.da Hindgang tekisligi oraliğida joylaşgan. Uz. 2400 km dan ziyod, eni 350 km gaça. Tizmalarining örtaça bal. 6000 m, eng baland joyi 8848 m (q. Jomolungma çöqqisi). 11 ta çöqqisining bal. 8000 m dan ziyod. H. aniq morfologik va tabiiy geografik çegaralarga ega: şim.da Hind va Sangpo (Brahmaputra) daryolari yuqori oqimlarining köndalang tektonik vodiylari, şim.-ğarbida Hinduraj tizmasi, şarqida Brahmaputra daryosi darasi. H. — Markaziy Osiyo çöllari va Jan. Osiyo tropik land-şaftlari örtasidagi yirik orografik, iqlim va flora tösiği hisoblanadi.
H. Hindgang tekisligidan 3 yirik poğona şaklida tik kötarilgan. 1-pogona daryolar daralari bilan kuçli parçalab yuborilgan Sivalik (Old H., örtaça bal. 900—1200 m) tizmasidan iborat. 2-poğonadagi alohida toğ mas-sivlari va tizmalardan iborat Kiçik (Past) H. toğlari 3-poğonadagi Katta (Baland) yoki Boş H. tizmasidan toğ oraliği botiqlari va qad. muzlik soyliklari (Katmandu, Srinagar va b.) bilan ajralgan. U ham öz navbatida As-som, Nepal, Panjob tizmalariga ajraladi. Muzlik köp (mayd. 33 ming km2). H. alp orogenezi davrida şakllangan bölib, jan. toğoldi qismi qum-toş va konglomeratlardan, tub yon bağir va öq qismi gneys, kristalli sla-nets va metamorfik jinslardan tuzilgan. Foydali qazilmalardan Kiçik va Katta H.da magmatik va metamorfik jinslar majmui bilan boğliq ravişda mis, oltin, xromit, sapfir konlari bor. H. toğoldi bukilmasida neft va gaz konlari aniqlangan.
H. Hindistonning ekvatorial mussonlari bilan Markaziy Osiyoning kon-tinental ölkasi örtasidagi keskin iqlim çegarasidir. H. ğarbiy sektori iqlimiga t-raning keskin tebranişi, kuçli şamollar xos. Qişi sovuq, yanv. ning örtaça t-rasi —10°, —18°, 2500 m dan balandda qor böronlari böladi. Yozi iliq, iyulning örtaça t-rasi 18° atrofida, quruq. Yoğin miqdori sik-lonlarga boğliq bölib (yiliga taxm. 1000 mm), vodiy va soyliklarda toğ yon bağirlariga nisbatan 3—4 marta kam yoğadi.
H. ğarbida 1800—2200 m balandlikda Hindistonning köplab iqlim kurortlari joylaşgan. Şarqiy qismi musson rejimli nisbatan issiq va nam iqlimli. Yozda 1500 m dan baland yon bağirlarda t-ra 35°, vodiylarda 45° gaça kötariladi. Yomğir deyarli töxtamay yoğadi. Jan. yon bağirlarning ğarbida 2500 mm dan şarqida 5500 mm gaça, içki r-nlarda 1000 mm çamasida yoğin tuşadi. H.ning şim. yon bağirlariga sovuq toğçöl iqlimi xos. T-raning sutkalik amplitudasi 45° gaça, yillik yoğin 100 mm çamasida.
Daryo va soylar, asosan, H.ning jan. yon bağirlarida köp bölib, yuqori qismida qor va muzliklardan, quyi qismida yomğir suvlaridan töyinadi. Vodiylari çuqur va tor, şarşara va ostona köp. Tektonik botiqlarda yoki pastqam joylarda muzliklarning erişidan hosil bölgan köllar, asosan, H.ning ğarbiy qismida joylaşgan. Eng uzun muzliklar Jomolungma va Kançen-jangada. Muzliklarning quyi çegarasi Kaşmirda 2500 m, markaziy qismida 4000 m.
H.ning landşafti turli-tuman. Balandlik mintaqasi aniq körinadi. Toğ etaklari botqoqlaşgan çangalzor — terayalardan, 1000—1200 m balandlikkaça şamolga röpara yon bağirlarda va daryo vodiylarida doim yaşil sernam tropik örmonlar, 1200—1500 m da doim yaşil keng bargli örmonlar mintaqasi, 2200 m dan yuqorida mö'tadil mintaqaning barg tökuvçi va igna bargli örmonlari, 2700— 3600 m da igna bargli örmonlar, 3600-5000 m, ba'zi joylarda 6000 m gaça subalp va alp ötloqlari min-taqalari mavjud. Ğarbiy yon bağirlarida siyrak kserofit örmonlar va butazorlar, barg tökuvçi musson örmonlari, 1200—1500 m dan Örta dengiz böyiga xos subtropik turlar tarqalgan. Şim. yon bağirlari toğ-çöl landşaftlari — siyrak quruq öt va butalar, daryo vodiylarida teraklar ösadi. 5000 m dan yuqorisi glyatsial-nival mintaqa. Tuproqlari qorabalçiqli botqoq, qizil-qönğir, örmonqönğir, qönğir-çala podzol va toğ ötloqi tuproqlar. Toğ yon bağirlarining quyi qismida, terayalarda yirik sut emizuvçi hayvonlar — fil, karkidon, buyvol, qobon, antilo-pa; yirtqiçlardan yölbars, qoplon; maymunlar yaşaydi. Quş turlariga boy. Şim. yon bağirlarida tibet fau-nasi — himolay ayiği, yovvoyi eçki, arxar, qötos va kemiruvçi köp. Yon bağirlarida 2500 m gaça dehqonçilik qilinadi. Plantatsiya xöjaligi rivojlangan. Suğoriladigan terrasalarda şoli ekiladi. Şim. H.da 4500 m balandlikkaça arpa ekiladi. Al-pinizm (asosan, Nepalda) taraqqiy etgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИМОЛАЙ (санскритча ҳималая — қорлар макони) — Ер шаридаги энг баланд тоғ системаси, Ҳиндистон, Хитой, Непал, Бутан ва Покистон ҳудудларида, шим.да Тибет тоғлиги билан жан.да Ҳиндганг текислиги оралиғида жойлашган. Уз. 2400 км дан зиёд, эни 350 км гача. Тизмаларининг ўртача бал. 6000 м, энг баланд жойи 8848 м (қ. Жомолунгма чўққиси). 11 та чўққисининг бал. 8000 м дан зиёд. Ҳ. аниқ морфологик ва табиий географик чегараларга эга: шим.да Ҳинд ва Цангпо (Браҳмапутра) дарёлари юқори оқимларининг кўндаланг тектоник водийлари, шим.-ғарбида Ҳиндураж тизмаси, шарқида Браҳмапутра дарёси дараси. Ҳ. — Марказий Осиё чўллари ва Жан. Осиё тропик ланд-шафтлари ўртасидаги йирик орографик, иқлим ва флора тўсиғи ҳисобланади.
Ҳ. Ҳиндганг текислигидан 3 йирик поғона шаклида тик кўтарилган. 1-погона дарёлар даралари билан кучли парчалаб юборилган Сивалик (Олд Ҳ., ўртача бал. 900—1200 м) тизмасидан иборат. 2-поғонадаги алоҳида тоғ мас-сивлари ва тизмалардан иборат Кичик (Паст) Ҳ. тоғлари 3-поғонадаги Катта (Баланд) ёки Бош Ҳ. тизмасидан тоғ оралиғи ботиқлари ва қад. музлик сойликлари (Катманду, Сринагар ва б.) билан ажралган. У ҳам ўз навбатида Ас-сом, Непал, Панжоб тизмаларига ажралади. Музлик кўп (майд. 33 минг км2). Ҳ. альп орогенези даврида шаклланган бўлиб, жан. тоғолди қисми қум-тош ва конгломератлардан, туб ён бағир ва ўқ қисми гнейс, кристалли сла-нец ва метаморфик жинслардан тузилган. Фойдали қазилмалардан Кичик ва Катта Ҳ.да магматик ва метаморфик жинслар мажмуи билан боғлиқ равишда мис, олтин, хромит, сапфир конлари бор. Ҳ. тоғолди букилмасида нефть ва газ конлари аниқланган.
Ҳ. Ҳиндистоннинг экваториал муссонлари билан Марказий Осиёнинг кон-тинентал ўлкаси ўртасидаги кескин иқлим чегарасидир. Ҳ. ғарбий сектори иқлимига т-ранинг кескин тебраниши, кучли шамоллар хос. Қиши совуқ, янв. нинг ўртача т-раси —10°, —18°, 2500 м дан баландда қор бўронлари бўлади. Ёзи илиқ, июлнинг ўртача т-раси 18° атрофида, қуруқ. Ёғин миқдори цик-лонларга боғлиқ бўлиб (йилига тахм. 1000 мм), водий ва сойликларда тоғ ён бағирларига нисбатан 3—4 марта кам ёғади.
Ҳ. ғарбида 1800—2200 м баландликда Ҳиндистоннинг кўплаб иқлим курортлари жойлашган. Шарқий қисми муссон режимли нисбатан иссиқ ва нам иқлимли. Ёзда 1500 м дан баланд ён бағирларда т-ра 35°, водийларда 45° гача кўтарилади. Ёмғир деярли тўхтамай ёғади. Жан. ён бағирларнинг ғарбида 2500 мм дан шарқида 5500 мм гача, ички р-нларда 1000 мм чамасида ёғин тушади. Ҳ.нинг шим. ён бағирларига совуқ тоғчўл иқлими хос. Т-ранинг суткалик амплитудаси 45° гача, йиллик ёғин 100 мм чамасида.
Дарё ва сойлар, асосан, Ҳ.нинг жан. ён бағирларида кўп бўлиб, юқори қисмида қор ва музликлардан, қуйи қисмида ёмғир сувларидан тўйинади. Водийлари чуқур ва тор, шаршара ва остона кўп. Тектоник ботиқларда ёки пастқам жойларда музликларнинг эришидан ҳосил бўлган кўллар, асосан, Ҳ.нинг ғарбий қисмида жойлашган. Энг узун музликлар Жомолунгма ва Канчен-жангада. Музликларнинг қуйи чегараси Кашмирда 2500 м, марказий қисмида 4000 м.
Ҳ.нинг ландшафти турли-туман. Баландлик минтақаси аниқ кўринади. Тоғ этаклари ботқоқлашган чангалзор — тераялардан, 1000—1200 м баландликкача шамолга рўпара ён бағирларда ва дарё водийларида доим яшил сернам тропик ўрмонлар, 1200—1500 м да доим яшил кенг баргли ўрмонлар минтақаси, 2200 м дан юқорида мўътадил минтақанинг барг тўкувчи ва игна баргли ўрмонлари, 2700— 3600 м да игна баргли ўрмонлар, 3600-5000 м, баъзи жойларда 6000 м гача субальп ва альп ўтлоқлари мин-тақалари мавжуд. Ғарбий ён бағирларида сийрак ксерофит ўрмонлар ва бутазорлар, барг тўкувчи муссон ўрмонлари, 1200—1500 м дан Ўрта денгиз бўйига хос субтропик турлар тарқалган. Шим. ён бағирлари тоғ-чўл ландшафтлари — сийрак қуруқ ўт ва буталар, дарё водийларида тераклар ўсади. 5000 м дан юқориси гляциал-ниваль минтақа. Тупроқлари қорабалчиқли ботқоқ, қизил-қўнғир, ўрмонқўнғир, қўнғир-чала подзол ва тоғ ўтлоқи тупроқлар. Тоғ ён бағирларининг қуйи қисмида, тераяларда йирик сут эмизувчи ҳайвонлар — фил, каркидон, буйвол, қобон, антило-па; йиртқичлардан йўлбарс, қоплон; маймунлар яшайди. Қуш турларига бой. Шим. ён бағирларида тибет фау-наси — ҳимолай айиғи, ёввойи эчки, архар, қўтос ва кемирувчи кўп. Ён бағирларида 2500 м гача деҳқончилик қилинади. Плантация хўжалиги ривожланган. Суғориладиган террасаларда шоли экилади. Шим. Ҳ.да 4500 м баландликкача арпа экилади. Аль-пинизм (асосан, Непалда) тараққий этган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.