Himolay tillari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136-b. — ziyouz.com
Himolay tillari — Nepalda va Hindistonning unga qöşni hududlarida tarqalgan, yagona guruh bölib taşkil topmagan bir qança tillarning umumlaşma nomi. H.t.da 3,4 mln. dan ortiqroq kişi sözlaşadi. Nepalning jan.-ğarbidagi deyarli ölik tilga aylangan kusunda tilining biror til oilasiga qarindoşligi aniqlanmagan, qolgan. H.t. esa xitoy-tibet tillari oilasining tibet-birma tarmoğiga mansub (q. Xi-toy-tibet tillari. Tibet-birma tillari).
H.t. ğarbiy himolay va şarqiy himolay guruhlariga ajraladi. Hindistonda, Nepal çegarasidan ğarbroqda, 60 mingdan ortiqroq kişi ğarbiy himolay guruhiga kiruvçi kana-uri, kanaşi, lahöli, mançati, bunan, rangkas tillarida sözlaşadi.
Qad. tibet diniy kitobi yozilgan (ölik) jang-jung tilining ham şu guruhga kirişi taxmin qilinadi. Nepalning ğarbiy qismida magar V* (300 mingdan ortiq kişi sözlaşadi), çe-pang (15 ming kişi) va kham (45 ming kişi) tillari alohida guruhçani, Nepalning markaziy qismidagi gu-rung (500 mingga yaqin kişi) va tamang (570 mingga yaqin kişi) tillari tibet guruhidagi ayrim gu-ruhçani taşkil etadi. Katmandudan jan.roqda Nepalda öz yozuvi va adabiyotiga ega bölgan H.t.dan nevar tili (1 mln. ga yaqin kişi) tarqalgan.
Nepal şarqidagi köplab tillarda 800 mingga yaqin kişi sözlaşadi va bu tillar şarqiy himolay guruhini taşkil etadi. Bu guruh, öz navbati-da, bir-biridan jiddiy farq qiluvçi 2 guruhçaga ajraladi: ularning birida limbu (260 ming kişi), yakho, khambu tillari, ikkinçisida esa sunvar (25—27 ming kişi), baxing, rai tillari kengroq qöllanadi. Hin-distonning Sekkim ştatida rong (lepça) tili (35—40 ming kişi) asosiy til hisoblanib, u 17-a. oxi-rida yaratilgan öziga xos yozuvga ega. Yanada jan.roqda dhimal tili tarqalgan.
Aksariyat H.t.ning asosiy tipologik belgilaridan biri — kuçsiz ol-moşlik belgisiga ega bölgan suffikslarning, ba'zan prefikslarning fe'lga qöşilib kelib, harakat subyektining şaxsi va sonini ifo-dalaşidir. Affikslar nafaqat subyektni, balki obyektni ham körsa-tişi mumkin. Bu tillarda, şuningdek, ot turkumidagi sözlar jonli va jonsizlikni bildiruvçi şakllar bilan farqlanadi. H.t.ning munda tillariga aloqadorligi bor, degan taxminlar uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИМОЛАЙ ТИЛЛАРИ — Непалда ва Ҳиндистоннинг унга қўшни ҳудудларида тарқалган, ягона гуруҳ бўлиб ташкил топмаган бир қанча тилларнинг умумлашма номи. Ҳ.т.да 3,4 млн. дан ортиқроқ киши сўзлашади. Непалнинг жан.-ғарбидаги деярли ўлик тилга айланган кусунда тилининг бирор тил оиласига қариндошлиги аниқланмаган, қолган. Ҳ.т. эса хитой-тибет тиллари оиласининг тибет-бирма тармоғига мансуб (қ. Хи-той-тибет тиллари. Тибет-бирма тиллари).
Ҳ.т. ғарбий ҳимолай ва шарқий ҳимолай гуруҳларига ажралади. Ҳиндистонда, Непал чегарасидан ғарброқда, 60 мингдан ортиқроқ киши ғарбий ҳимолай гуруҳига кирувчи кана-ури, канаши, лаҳўли, манчати, бунан, рангкас тилларида сўзлашади.
Қад. тибет диний китоби ёзилган (ўлик) жанг-жунг тилининг ҳам шу гуруҳга кириши тахмин қилинади. Непалнинг ғарбий қисмида магар V* (300 мингдан ортиқ киши сўзлашади), че-панг (15 минг киши) ва кҳам (45 минг киши) тиллари алоҳида гуруҳчани, Непалнинг марказий қисмидаги гу-рунг (500 мингга яқин киши) ва таманг (570 мингга яқин киши) тиллари тибет гуруҳидаги айрим гу-руҳчани ташкил этади. Катмандудан жан.роқда Непалда ўз ёзуви ва адабиётига эга бўлган Ҳ.т.дан невар тили (1 млн. га яқин киши) тарқалган.
Непал шарқидаги кўплаб тилларда 800 мингга яқин киши сўзлашади ва бу тиллар шарқий ҳимолай гуруҳини ташкил этади. Бу гуруҳ, ўз навбати-да, бир-биридан жиддий фарқ қилувчи 2 гуруҳчага ажралади: уларнинг бирида лимбу (260 минг киши), якҳо, кҳамбу тиллари, иккинчисида эса сунвар (25—27 минг киши), бахинг, раи тиллари кенгроқ қўлланади. Ҳин-дистоннинг Секким штатида ронг (лепча) тили (35—40 минг киши) асосий тил ҳисобланиб, у 17-а. охи-рида яратилган ўзига хос ёзувга эга. Янада жан.роқда дҳимал тили тарқалган.
Аксарият Ҳ.т.нинг асосий типологик белгиларидан бири — кучсиз ол-мошлик белгисига эга бўлган суффиксларнинг, баъзан префиксларнинг феълга қўшилиб келиб, ҳаракат субъектининг шахси ва сонини ифо-далашидир. Аффикслар нафақат субъектни, балки объектни ҳам кўрса-тиши мумкин. Бу тилларда, шунингдек, от туркумидаги сўзлар жонли ва жонсизликни билдирувчи шакллар билан фарқланади. Ҳ.т.нинг мунда тилларига алоқадорлиги бор, деган тахминлар учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.