Hind
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137-b. — ziyouz.com
Hind (sanskritça Sindxu, puştu tilida Abba-Sin — daryolar otasi) — Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uz. 3180 km, havzasining mayd. 980 ming km2. Kaylas tizmasi (Tibet toğligi) dan, 5300 m balandlikdan boşlanadi. Yuqori oqimida çuqur tektonik vodiyda qoyali daralar hosil qilib, örta va quyi qismida Hindgang tekisligining ğarbiy qismidagi keng vodiyda irmoqlarga bölinib oqadi va Arabiston dengiziga delta (mayd. 8 ming km2) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: öngdan — Gilgit va Kobul, çapdan — Satlaj. H. toğlarda erigan qor-muzlik suvlaridan, qolgan qismida musson yomğirlaridan töyinadi. Bahor va yozgi tölinsuv davrida suv sathi toglarda 10—15 m, tekisliklarda 5— 7 m gaça kötariladi. Suv toşqinlaridan himoya qiliş maqsadida daryo özani katta masofada marzalar bilan öralgan. Haydarobod ş. yaqinida suv sarfi 3850 mUsek., eng yuqorisi 30 ming m3/sek. dan ziyod. Quyi oqimida sugorişga köp suv sarflanişi va buğlanişi natijasida suvi kamayadi. Qurğoqçil yillar quyi oqimida Arabiston dengizigaça yetib bormay, ba'zan qurib qoladi. Daryo yiliga 450 mln. t oqiziq keltiradi. H. havzasida 11 mln. ga yer suğoriladi. Köplab töğon va b. irrigatsiya inşootlari qurilgan. Kobul daryosi quyilgan joydan boşlab vaqt-vaqti bilan kema qatnaydi. H. böyida Haydarobod, Sukkur ş.lari, deltasi yaqinida Karoçi dengiz porti joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИНД (санскритча Синдху, пушту тилида Абба-Син — дарёлар отаси) — Хитой, Ҳиндистон ва Покистондаги дарё. Уз. 3180 км, ҳавзасининг майд. 980 минг км2. Кайлас тизмаси (Тибет тоғлиги) дан, 5300 м баландликдан бошланади. Юқори оқимида чуқур тектоник водийда қояли даралар ҳосил қилиб, ўрта ва қуйи қисмида Ҳиндганг текислигининг ғарбий қисмидаги кенг водийда ирмоқларга бўлиниб оқади ва Арабистон денгизига дельта (майд. 8 минг км2) ҳосил қилиб қуйилади. Асосий ирмоқлари: ўнгдан — Гилгит ва Кобул, чапдан — Сатлаж. Ҳ. тоғларда эриган қор-музлик сувларидан, қолган қисмида муссон ёмғирларидан тўйинади. Баҳор ва ёзги тўлинсув даврида сув сатҳи тогларда 10—15 м, текисликларда 5— 7 м гача кўтарилади. Сув тошқинларидан ҳимоя қилиш мақсадида дарё ўзани катта масофада марзалар билан ўралган. Ҳайдаробод ш. яқинида сув сарфи 3850 мУсек., энг юқориси 30 минг м3/сек. дан зиёд. Қуйи оқимида сугоришга кўп сув сарфланиши ва буғланиши натижасида суви камаяди. Қурғоқчил йиллар қуйи оқимида Арабистон денгизигача етиб бормай, баъзан қуриб қолади. Дарё йилига 450 млн. т оқизиқ келтиради. Ҳ. ҳавзасида 11 млн. га ер суғорилади. Кўплаб тўғон ва б. ирригация иншоотлари қурилган. Кобул дарёси қуйилган жойдан бошлаб вақт-вақти билан кема қатнайди. Ҳ. бўйида Ҳайдаробод, Суккур ш.лари, дельтаси яқинида Карочи денгиз порти жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.