Hind adabiyoti
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–139-b. — ziyouz.com
Hind adabiyoti HIND ADABIYOTI, hindiy ada biyoti — Hindistondagi hind tili (hindiy) va uning lahjalarida yara-tilgan adabiyot. H.a. sanskrit tilida yaratilgan qad. adabiyot asosida mil. 1-ming yilliklar oxiridan rivojlana boşlagan. Dastlab diniy-falsafiy mazmundagi adabiyot bölib, vişnu-izm, şivaizm, buddizm va jaynizm mazhablari ğoyalarini bayon etgan. 10— 14-a.larda hindiy lahjalarda qahramonlikni madh etuvçi nazm taraqqiy etdi. Saroy şoirlari öz homiylarining qahramonliklarini uluğlab, dostonlar yozdilar [Çand Bardaining «Prithviraj raso», «Khuman raso» (12-a); Narpati Nalxning «Bisaldev raso» (taxm. 13-a.) dostonlari va b.]. 15—17-a.larda Şim. Hindistonda bhaktiy diniy-islohotçilik hara-kati avj oldi. Bu harakat tabaqalanişga qarşi norozilik kuraşi bölib, H.a.ga ijtimoiy tenglik, demokratik ğoyalarni olib kirdi. Bhak-tiy harakati xalq ommasini bir tomondan dinga, ikkinçi tomondan esa adabiyotga yaqinlaştirdi va adabiyotda yangi adabiy şakllarni yuzaga keltirdi. Bu davr bhaktiy şoirlari: Kabir (1440-1518), Nanak (1469-1539), Surdas (1483-1563), Mirabai (1499- 1547), Tulsidas (1532-1624), Dadu-dayal (1544—1603), Sundardas (1596— 1689), Rasxan (16—17-a.), «Aştaçhap» (Sakkiz şoir ittifoqi, 16—17-a.lar) va b. şoirlar nazmda asosan döhiy (ikkilik), çaupai (törtlik), vinai (qofiyasiz) kabi janrlarda ijod etdilar. Mazmunan esa ular qad. 2 eposni mahalliy hind tillarida (bhaktiy ğoyasi bilan suğorilgan holda) nazmda yana qayta yaratdilar (Surdas boşçiligidagi «Aştaçhap» şoirlari «Mahabharata»ni braj lahjasida, Tulsidas esa «Ramayana» eposini avadhiy lahjasida). Aynan şu davrda tasavvuf adabiyoti ham rivojlandi. Sufiy şoir şoh Muhammad Bandanavozning «Miraj ul-aşiqin» (14-a.), Burhoniddin Janamning «Kalimat ul-Haqaiq» (14-a.), mavlono Doudning «Çandayan» (14-a.), Kutubanning «Mrigavati» (16-a.), Malik Muhammad Jayasiyning «Pad-mavat» (16-a.), Manjhanning «Mad-humalti» (16-a.) kabi asarlarida fors va hind lirikasi an'analari özaro çatişib ketdi. Bu davrning bhaktiy va sufiy şoirlari ijodida hayotiy masalalar folklor yoki epos qahramonlari obrazi vositasida aks ettirildi. 17-a. örtalaridan H.a.dagi diniy-mistik ğoyalar ham, demokratik ruh ham susayib, u aris-tokratlarning didi va talabiga moslaşa bordi. Asarlarning asosiy mavzusi köproq inson muammosiga, ayollar gözalligini tarannum etişga qaratildi.
19-a.ning 1-yarmida qhari böliy dialektida nasriy asarlar yuzaga kela boşladi. Sanskrit va ingliz tilidan diniy va dunyoviy adabiyot namunalari tarjima qilindi, hind tilida matbuot paydo böddi. Taniqli ma'ri-fatparvar Bharatendu Harişçandra (1850—85) publitsistikasi va pyesalarida xalq milliy ongining ösişi, mustaqillikka intiliş ğoyalari aks etdi. Uning ijodi hoz. zamon H.a. taraqqiyoti uçun zamin böddi. 19-a.ning 2-yarmida H.a.da original qissa va romanlar yaratildi, keyinroq hikoyaçilik, adabiy tanqid va adabiyotşunoslik rivoj topdi.
20-a. boşlarida milliy ozodlik harakati ta'sirida H.a.da vatanparvarlik, vatan ozodligi uçun kuraş ğoyalari tobora yorqin aks eta bordi (Maythilişaran Gupta, 1886—1964; Makhanlal Çaturvediy, 1889—1968; Balkrişna Şarma Navin, 1897— 1960; Ramdhari Sinh Dinkar, 1908 va b. şe'rlari). 20—30-y.lardagi H.a.da romantik yönaliş ta'siri kuçli böldi (Sumitranandan Pant, 1900; Jayşankar Prasad, 1889—1937 va b.). 30-y. larda Hindistonda milliy ozodlik harakatining va çet el taraqqiy-parvar adabiyoti ta'sirining keng yoyilişi natijasida H.a.ning barça janrlarida dolzarb ijtimoiy mavzu tomon buriliş közga taşlandi. 1936 y.da Premçand iştirokida Hindiston taraqqiyparvar yozuvçilar assotsiatsi-yasi taşkil etildi. Hindiston xalqlari milliy adabiyoti keyinçalik ana şu assotsiatsiya ta'sirida taraqqiy etdi. 40-y.larning oxirida freydişning hamda Ğarbdagi subyektivistik nazariyalarning ta'sirida H.a.da modernizm tarkib topdi. Modernizmga xos bölgan bu kayfiyatlar 50—70-y.lar hindiy nasri va nazmida ham öz ta'sirini saqlab qoldi (Ilaçandra Jöşiy, 1902; Jaynendra Kumar, 1905 va b. ijodi). Keyinçalik Sumit-ranandan Pant, Vrindavanlal Varma (1889-1969), Manmöhan Gupta (1908), Bhişam Sahniy (1915), Amritlal Nagar (1916) va b. ijodida realistik an'analar rivojlandi, insonparvarlik ğoyalari, hind xalqining ijti-moiy va ma'naviy taraqqiyotiga işonç tuyğulari aks ettirildi. H.a. vakillaridan Premçand, Yaşpal va b.ning ayrim asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
Ad.: Barannikov A.P., Indiyskaya filologiya. Literaturovsdeniye, M.. 1959: Serebryakov I.D., Drevneindiyskaya literatura, M., 1963; Çelnşev Ye.P.. literatura xindi, M., 1968.
Ulfatxon Muhibova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИНД АДАБИЁТИ, ҳиндий ада биёти — Ҳиндистондаги ҳинд тили (ҳиндий) ва унинг лаҳжаларида яра-тилган адабиёт. Ҳ.а. санскрит тилида яратилган қад. адабиёт асосида мил. 1-минг йилликлар охиридан ривожлана бошлаган. Дастлаб диний-фалсафий мазмундаги адабиёт бўлиб, вишну-изм, шиваизм, буддизм ва жайнизм мазҳаблари ғояларини баён этган. 10— 14-а.ларда ҳиндий лаҳжаларда қаҳрамонликни мадҳ этувчи назм тараққий этди. Сарой шоирлари ўз ҳомийларининг қаҳрамонликларини улуғлаб, достонлар ёздилар [Чанд Бардаининг «Притҳвираж расо», «Кҳуман расо» (12-а); Нарпати Налхнинг «Бисалдев расо» (тахм. 13-а.) достонлари ва б.]. 15—17-а.ларда Шим. Ҳиндистонда бҳактий диний-ислоҳотчилик ҳара-кати авж олди. Бу ҳаракат табақаланишга қарши норозилик кураши бўлиб, Ҳ.а.га ижтимоий тенглик, демократик ғояларни олиб кирди. Бҳак-тий ҳаракати халқ оммасини бир томондан динга, иккинчи томондан эса адабиётга яқинлаштирди ва адабиётда янги адабий шаклларни юзага келтирди. Бу давр бҳактий шоирлари: Кабир (1440-1518), Нанак (1469-1539), Сурдас (1483-1563), Мирабаи (1499- 1547), Тулсидас (1532-1624), Даду-даял (1544—1603), Сундардас (1596— 1689), Расхан (16—17-а.), «Аштачҳап» (Саккиз шоир иттифоқи, 16—17-а.лар) ва б. шоирлар назмда асосан дўҳий (иккилик), чаупаи (тўртлик), винаи (қофиясиз) каби жанрларда ижод этдилар. Мазмунан эса улар қад. 2 эпосни маҳаллий ҳинд тилларида (бҳактий ғояси билан суғорилган ҳолда) назмда яна қайта яратдилар (Сурдас бошчилигидаги «Аштачҳап» шоирлари «Маҳабҳарата»ни браж лаҳжасида, Тулсидас эса «Рамаяна» эпосини авадҳий лаҳжасида). Айнан шу даврда тасаввуф адабиёти ҳам ривожланди. Суфий шоир шоҳ Муҳаммад Банданавознинг «Мираж ул-ашиқин» (14-а.), Бурҳониддин Жанамнинг «Калимат ул-Ҳақаиқ» (14-а.), мавлоно Доуднинг «Чандаян» (14-а.), Кутубаннинг «Мригавати» (16-а.), Малик Муҳаммад Жаясийнинг «Пад-мават» (16-а.), Манжҳаннинг «Мад-ҳумалти» (16-а.) каби асарларида форс ва ҳинд лирикаси анъаналари ўзаро чатишиб кетди. Бу даврнинг бҳактий ва суфий шоирлари ижодида ҳаётий масалалар фольклор ёки эпос қаҳрамонлари образи воситасида акс эттирилди. 17-а. ўрталаридан Ҳ.а.даги диний-мистик ғоялар ҳам, демократик руҳ ҳам сусайиб, у арис-тократларнинг диди ва талабига мослаша борди. Асарларнинг асосий мавзуси кўпроқ инсон муаммосига, аёллар гўзаллигини тараннум этишга қаратилди.
19-а.нинг 1-ярмида қҳари бўлий диалектида насрий асарлар юзага кела бошлади. Санскрит ва инглиз тилидан диний ва дунёвий адабиёт намуналари таржима қилинди, ҳинд тилида матбуот пайдо бўдди. Таниқли маъри-фатпарвар Бҳаратенду Ҳаришчандра (1850—85) публицистикаси ва пьесаларида халқ миллий онгининг ўсиши, мустақилликка интилиш ғоялари акс этди. Унинг ижоди ҳоз. замон Ҳ.а. тараққиёти учун замин бўдди. 19-а.нинг 2-ярмида Ҳ.а.да оригинал қисса ва романлар яратилди, кейинроқ ҳикоячилик, адабий танқид ва адабиётшунослик ривож топди.
20-а. бошларида миллий озодлик ҳаракати таъсирида Ҳ.а.да ватанпарварлик, ватан озодлиги учун кураш ғоялари тобора ёрқин акс эта борди (Майтҳилишаран Гупта, 1886—1964; Макҳанлал Чатурведий, 1889—1968; Балкришна Шарма Навин, 1897— 1960; Рамдҳари Синҳ Динкар, 1908 ва б. шеърлари). 20—30-й.лардаги Ҳ.а.да романтик йўналиш таъсири кучли бўлди (Сумитранандан Пант, 1900; Жайшанкар Прасад, 1889—1937 ва б.). 30-й. ларда Ҳиндистонда миллий озодлик ҳаракатининг ва чет эл тараққий-парвар адабиёти таъсирининг кенг ёйилиши натижасида Ҳ.а.нинг барча жанрларида долзарб ижтимоий мавзу томон бурилиш кўзга ташланди. 1936 й.да Премчанд иштирокида Ҳиндистон тараққийпарвар ёзувчилар ассоциаци-яси ташкил этилди. Ҳиндистон халқлари миллий адабиёти кейинчалик ана шу ассоциация таъсирида тараққий этди. 40-й.ларнинг охирида фрейдишнинг ҳамда Ғарбдаги субъективистик назарияларнинг таъсирида Ҳ.а.да модернизм таркиб топди. Модернизмга хос бўлган бу кайфиятлар 50—70-й.лар ҳиндий насри ва назмида ҳам ўз таъсирини сақлаб қолди (Илачандра Жўший, 1902; Жайнендра Кумар, 1905 ва б. ижоди). Кейинчалик Сумит-ранандан Пант, Вриндаванлал Варма (1889-1969), Манмўҳан Гупта (1908), Бҳишам Саҳний (1915), Амритлал Нагар (1916) ва б. ижодида реалистик анъаналар ривожланди, инсонпарварлик ғоялари, ҳинд халқининг ижти-моий ва маънавий тараққиётига ишонч туйғулари акс эттирилди. Ҳ.а. вакилларидан Премчанд, Яшпал ва б.нинг айрим асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Ад.: Баранников А.П., Индийская филология. Литературовсдение, М.. 1959: Серебряков И.Д., Древнеиндийская литература, М., 1963; Челншев Е.П.. литература хинди, М., 1968.
Улфатхон Муҳибова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.