Hind-Eroniy tillar

Hind-Eroniy tillar HIND-ERONIY TILLAR, oriy t i l l a r — hind-yevropa tillari oilasining bir tarmoği; hind tillari va eroniy tillarszm iborat. Uning tarkibiga, şuningdek, dard tilla-r i (Afğoniston, Pokiston va Hin-diston şim.dagi toğli ölkalarda tarqalgan kaşmiriy, şina, phalura, khövar, gavar, dameli, poşoyi kabi 20 dan ortiq tillar — 4 mln.dan ortiq kişi sözlaşadi) va nuriston tillari (Afğonistonning Nuriston toğli viloyatida tarqalgan 10 ga yaqin til — 150 mingdan ortiq kişi sözlaşadi) ham kiradi. Şunday qilib, H.-e.t. tarmoği 150 ga yaqin jonli va 20 ga yaqin ölik tillarni qamrab oladi va ularda taxm. 900 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi (ötgan asrning oxirlari).

H.-e.t.ning qad. vakillari bölgan oriylarning kelib çiqişi va asl vatani haqida 2 xil fikr mavjud. Birinçi fikrga köra, oriylar dastlab yagona qabila, elat sifatida Örta Osiyoda yaşab, keyinçalik ularning bir qismi Hindukuş toglari orqali Hindisgonga, bir qismi Eronga borib ötroqlaşgan. Ikkinçi taxminga köra, oriylar vatani jan.rus daştliklari bölib, ular Kavkaz orqali Eron va Hindistonga köçib ötganlar. Qiyosiy-tarixiy grammatika uşbu tillarda umumiy fonemalar tizimi, umumiy luğaviy tarkib, umumiy morfologiya va söz yasaliş tizimi va hatto umumiy sintaktik belgilar bölganli-gini tasdiqlaydi. Oriylar nomini bildiruvçi «agua» atamasi ham umumiy bölib, juda köp hindiy va eroniy etnik terminlarda öz aksini topgan (uşbu söz şaklidan hoz. Eron davla-tining nomi kelib çiqqan). Qad. hind va eron obidalari «Rigveda» va «Aves-to» ham ba'zi jihatlari bilan özaro şunçalik yaqinki, ularni bir asos manbaning 2 varianti deb öydaş mumkin. Olimlar oriy qabilalarning 2 qismga (hind-oriy va eroniy şoxob-çalarga) ajralişi mil.av. 2-ming yillikning boşlarida röy bergan deb hisoblaydilar. Uşbu tarmoqqa mansub qad. (ölik) tillardan hind-oriy guru-hidagi veda tili, sanskrit, pali tillarini, eroniy guruhdagi avesto tili, qad. fors, örta fors (pahlaviy), parfiya, suğd, xorazmiy, sak tillarini va b.ni körsatiş mumkin. Hind-oriy guruhidagi tillar eroniy tillarga nisbatan birmunça konservativ (özgarmas) bölib, ularda hindevro-pa, hind-eroniy davrlarning ba'zi arxaizmlari yaxşi saqlanib qolgan, ayni paytda eroniy guruxdagi tillar fonetika va morfologiya sohasida bir qança jiddiy özgarişlarga uçragan. Hoz. H.-e.t. Hindiston, Pokiston, Bangladeş, Eron, Nepal, Şrilan-ka, Afgoniston, Turkiya, Iroq, tojikiston, Şim. va Jan. Osetiya, Gru-ziya va b. joylarda tarqalgan. Bu garmoqdagi tillar mazkur 2 guruh tillari taraqqiyotining umumiy tipologiyasini körsatuvçi bir qança umumiy tamoy-illar bilan ajralib turadi. Dard tillari H.-e.t. tarmogidagi 2 asosiy guruh örtasida alohida oraliq guruhni taşkil etadi. Şuning uçun ham bu tillarking aniq örni haqida yagona fikr yöq: imgliz olimlari R.B.Şou, J.A.-Grirsoi va norveg gilşunosi S.Ko-povlar dard tillarini köproq eroniy gillarga yaqin deb hisoblasalar, ingliz olimi R.L.Terner va norveg olimi G.Morgensterps ularpi butumlay hipdoriy tillariga mansub deb topa-dilar. Grirson (sögpti işlarida) va rossiyalik tilşunos J.I.Edslmanlar esa dard tillarimi hind-oriy va eroniy tillar örgasidagi oraliq öringa ega bölgan mustaqil guruh dsb hisoblaydilar.

Ad.: 'Edslmap D.I.. Dardskis yaş ki, M., 1965: Gryunbsrg A.L., Opp lpşnistiçsskoy karg! Nuristana. «Slranm i parodm Vostoka», M.. 1971: Edelman D. I .. Srapiitslpaya grammatika iostoçno iranskix yaşkoi. Fopologiya, M.. 19X6.

Anvir Ismoilov. Abduvihob Madvaliyev.