Hind okeani

Hind okeani — Dunyo okeanining bir qismi. Şim. tropik çizigidan deyarli butunlay jan.da. Okeanning tabiatiga uning atrofini örab olgan barça materiklar, ayniqsa, Yevrosiyo materigi katta ta'sir körsatadi. Jan. qismida H.o. Atlantika va Tinç oke-anlari bilan katta masofada tutaşib turadi. Atlantika okeani bilan çegarasi şargli ravişda Afrika jan.dagi Igna burni meridiani (20° şq.u.), Tinç okean bilan çegarasi Tasmaniya o.dagi Janubiy burun meridiani (147° şq.u.) orqali ötkaziladi. \.o.ning şim.-şarkda Tinç okean bilan çegarasi murakkab: Malakka ya.o.dan Sumatra o. şimoliy qismiga ötadi, söngra Sumatraning jan.-ğarbiy, Yava, Sumbava, Timor o.larining jan. qirgoqlari böylab ötib, Yangi Gvineyaning ğarbiy qirğogiga borgaç, orolning jan. qiryuği böylab ötib, Avstraliyaning Iork burni meridi-aniga, keyin şu meridian böylab Avstraliyaga boradi. Söngra Avstrali-yaning şim., ğarbiy va jan. qirğoqlari böylab ötib, Tasmaniya o.ga boradi. Şim.dan Osiyo, garbdan Afrika va jan.dan Antarktida örab turadi. H.o. Tinç okeandan farq qilib Yer pöstining barqaror materik tuzili-şiga ega bölgan palaxsalari —- Gon-dvana materigi bölaklari bilan öralgan. Faqat şim.-şarqda yoş, tektonik geosinklinal mintaqa bilan çegaralangan. Bu yerda tektonik harakatlar kuç-li, yer qimirlaşlar tez-tez bölib turadi.

H.o. mayd. 76,17 mlp. km2, kattaligi jiqatdan 3-örinda. Suv hajmi 282,7 mln. km\ örtaça çuq. 3711 m, eng çuqur joyi 7729 m (Zond novi). Qirğoq çiziği ança tekis, faqat şim. va şim.-şarqda egri-bugri joylar bor. Bu yerda qöltiq (Adan, Ummon, Fors, Bengaliya va b.) va dengiz (Qizil, Andaman, Timor, Arafura va b.) köp. H.o.da orol kam. Eng katta orollari — Madagaskar, Şri Lanka, Sokotra, Tasmaniya. Okeanning örta qismida vulkan orollar: Maskaren, Qamar, Andaman, Nikobar, Kergelen va b. bor. Tropik mintaqalardagi suv osti vul-kan toğlarida marjon orollar kötarilib turadi: Maldiv, Lakkodiv, Çagos orollari va b.

H.o. juda katta masofada Antarktida bilan tutaşib tursada, boşqa okeanlarga nisbatan ança iliq. Çunki jan. tropik çiziği okeanning deyarli örta qismidan kesib ötadi.

Relyefi va geologik tuzilişi. H.o. botiği ança yoş bölib, mezozoy erasida qad. Gondvana materigi (quruqligi)ning parçalanişi, quruqlik palaxsalarini siljib keti-şi, qad. Tetis va Tinç okeanlari Yer pöstining parçalanişi natijasida 70—65 mln. yillar avval hoz. şaklini olgan. Botiqning taraqqiyot tarixi hoz. suv osti relyefida öz aksini topgan. Materiklarning suv ostidagi davomi okean maydonining 30% ga yaqinini taşkil etadi. Afrikaning suv ostidagi davomi şelfning en-siz ekanligiga qaramay, Agulyas sayozligi, Mozambik, Madagaskar suv osti toğlari hisobiga ança keng maylonni egallagan. Madagaskar suv osti döngligi va Madagaskar o.ni kiçik konti-nent deyiş mumkin. Zambezi daryosi quyiliş joyidan Somali ya.o.gaça bölgan materik sayozligida marjon qurilmasi köp. Yevrosiyo şelfi ança keng maydonni egallagan. Arabiston dengizi va Bengaliya qöltigidagi materik sayozligi, asosan, daryo çökindilaridan qosil bölgan. H.o.da oraliq mintaqa (materikdai okeanga tektonik ötiş zonasi) uning şim.-şarqiy qismida nisbatan kiçik masofada ifodalangan. Unga Andaman dengizi, Zond o.lari yoyi (Sumatra, Yava, kiçik Zond o.lari), Yava, Timor, Kay botiqlari kiradi. Bu srda 30 dan ortiq vulkan mavjud. kuçli zilzilalar bölib turadi.

H.o.da okean örtaliqtizmalari mayd. 17% ni gaşkil etadi. Ular okean örtasidan 3 yönalişda davom etadi. Ara-biston, Ğarbiy Hind, Afrika— An-tarktika, Arabiston — Hindiston, Markaziy Hind, Avstraliya—Antark-tika kötarilmalari Arabiston, Soma-li, Madagaskar, Mozambik, Agulyas, Kroze, Afrika—Antarktika, Markaziy, Jan. Avstraliya, Avstraliya— Antarktika soyliklarini bir-biridan ajratib turadi. Okeanning eng çuqur joyi Yava botiğidagi Zond novi, 7729 m.

Okean osti yotqiziqlari orasida foraminifera gili köp. Soyliklarning çuqur qismlarida çuqur suv qizil gillari, ekvatorial mintaqada radiolyariy gillari tarqalgan. H.o.da foydali qazilmalardan Markaziy soylikda temir-marganets konkretsiyalari, Afrika jan. va Arabiston ya.o. yaqinida fosforit köp. Materik sayozligi qumlaridan ilmenit, rutil, sirkoniy, monatsit, magnetit ajratib olinadi. Kassiteritning soçma konlari bor. Qirğoqlarda quriliş materiallari: çiğanoqli ohaktoş, şağal, qum, glaukonit, dolomit, ol-tingugurt olinadi. H.o. qavzasi, ayniqsa, Jan.-Ğarbiy Osiyo neft va gazga boy. Okean şelf zonasida ham neft va gaz konlari topilgan.

Gidrologik rejimi. H.o. janubiy yarmidagi oqimlar Atlantika va Tinç okeanlardagiga öxşaş. Subtro-pik yuqori bosim ta'sirida soat millari harakatiga teskari yönalişda aylanma oqimlar tizimi yuzaga kela-di: Jan. passat, Madagaskar, Mozam-bik, Agulyas, Ğarbiy Şamollar, Ğarbiy Avstraliya oqimlari. Okean şim.dagi oqimlarga musson şamollari katta ta'sir körsatadi. Qişda musson oqimining eng katta tezligi 2,1—2,9 km/soatdan oşmaydi, örtaça yillik tezligi 3,6 km/ soatga geng. Af-rikaning şim.-şarqiy qirğoği yaqinida Somali oqimi vujudga keladi. Suv qalqişi yarim sutkalik va notöğri sutkalik xususiyatga ega. Eng katta suv qalqişi Kambey qöltiğida (bal. 12 m) yuzaga keladi. H.o.ning şim.- şarqiy çekkalari kuçli seys-mik zona bölganidan sunami köp kuzatiladi.

H.o.da Janubiy Hind yuqori bosim markazi, Ekvatorial past bosim markazi, Osiyo materigidagi fasliy özga-ruvçan bosim markazi havo qarakatlarini belgilovçi omildir. Qişda xavo bosimi Yevrosiyodan okean markaziga tomon pasayib boradi. Okeanning şim. qismida qişki musson şamollari esadi. Yozda Jan. Osiyo minimumi markazi tarkib topadi. Janubiy H.o. maksimumi kuçayadi. Natijada jan.dan şimolga şamol esadi. Yerning öz öqi atro-fida aylanişi natijasida bu şamol şim.-şarqqa burilib, yozgi mussonni taşkil etadi. Şamol tezligi 8—9 m/ sek. Janubiy H.o. yuqori bosimi 30° dan jan.dagi kengliklarda böladi. Antark-tika yoni past bosimli markazga yil davomida tezligi 5 m/sek. bölgan doimiy ğarbiy şamollar esadi. Ba'zan şamol tezligi kuçayib, dovulga aylanadi. Kergelen o. va uning yon atrofi dunyoda dovul eng köp böladigan joy hisoblanadi. Okeanda suv harorati qavo harorati özgarişiga boğliq ravişda özgaradi. Suvining t-rasi yuza qismida 20°, eng jan.da 0° dan past. Eng yuqori t-ra Qizil dengiz va Fors qöltiğida kuzatiladi: 30—32°. Şörligi şim.- ğarbiy qismida 35,5— 36%g, Qizil dengiz va Fors qöltiğida 40—41'^g, eng kam şörlik Bengaliya qöltiği va Malayya o.lari atro-fida bölib, 30 — 34%g.

H.o.da muzlar hosil bölişi Antarktida yaqinida kuzatiladi va şamol hamda oqimlar ta'sirida avg.da 55° j.k. va fev.da 65—68° j.k.largaça yetib boradi. Aysberg 40 va 80° şq.u.larda ayniqsa köp.

Ösimliklari va hayvonot dunyosi. H.o. 2 ta biogeografik ob-lastga kiradi. Hind—Tinç okean tro-pik oblasti va Antarktika oblasti. Hind— Tinç okean oblasti planktonga boy. Fitoplankton, asosan, diato-meya va peridineya, şuningdek, havorang-yaşil suvötlardan iborat. Radio-dyariy, foraminifera, amfipodalar ayniqsa köp. Mö'tadil va antarktika mintaqalarida eng köp tarqalgan planktonlar diatomeyalardir. Fitobentoslardan tropik mintaqada sargasslar, turbinariylar tarqalgan. Ohaktoşli suvötlar marjonlar bilan birga marjon qurilmalarini hosil qiladi. H.o.ning suzib yuruvçi jonivorlari ham juda xilma-xil. Baliqlardan sardinella, ançous, stavrida, mayda tuneplar, kefal. dengiz laqqa baliqlari bor. Toş-baqa, dengiz ilonlari yaşaydi. Sut emizuvçilardan kit, kaşalot, del-fin, tyulen, dengiz fillari mavjud. Quşlardai çayka, baklan, albatros, jan.da pingvinlar yaşaydi. Endemik hayvon köp: ignaterililar, mollyus-kalar, marjonlarning köp oilalari, baliqning 20 ta oilasi endemikdir. Antarktika ölkasidagi 90% baliq ep-demik hisoblanadi.

I q. t i s o d i y g ye o g r a f i k o ç ye r k . H.o.ning biologik mahsuldorligi turli qismlarida turliça. Oke-anping qirğoqböyi qismlari, ayniqsa, şim. qirgoqböyi mahsuldor bölib, sutkasiga 250—500 mg/m: ga teng. Eng yuqori biologik mahsuldorlik Arabiston dengizida, sutkasiga 600 mg/ m2. H.o.ning biologik boyliklari Atlantika va Tinç okeanlarnikidai kam emas. Biroqtöliqfoydalanilmaydi. Jahopda ovlanadigan baliqning 3— 5%, ya'ni 3 mlm. t si H.o.ga, uning 1,5 mln. t si Hindistonga töğri keladi. Yaqin va Örta Şarq şelf zonasida neft va gazning yirik konlari topilgan. Hindiston, Şarqiy Afrika, Ğarbiy Avstralim şelf zonalari istiqbolli hisoblanadi. Hindiston, Şri Lanka, Ğarbiy Avstraliyaning sohil qismidagi qumlar ilmenit, pirkon, rutil va monatsit soçilmalariga boy. Oksanning markaziy çuqur qismidagi temir-marganets kon-kretsiyalar jadal ravişda qazib olinmoqda.

H.o.ning transport ahamiyati katta. H.o.dan ötgan tranzit yöllar Atlantika va Tinç okean portlarida tugaydi. asosiy dengiz yöllari okeanning şim. qismida kenglik böylab, Fors qöltiğidan Afrika qirğoqlari orqali Atlantika okeaniga ötadi. Suvayş kanali orqali ötgan suv yöli ham muhim ahamiyatga ega. H.o. qirğoqlarida Rastannura (Saudiya Arabistoni), Xark (Eron) va b. maxsus neft portlari, Adan, Mumbay, Kal-kutta, Karoçi, Yangon va b. universal portlar joylaşgan.

H.o.ning asosiy ekologik muammolaridan biri okean suvining turli çiqindilar bilan ifloslanib borayotganligi. Bunda neft va uning mahsulotlari bilan ifloslaniş 1-örinda. Sanoat çiqindilari bilan birga suvga köp miqdorda mis, rux, margimuş, surma, vismut tuşadi. Ular muhitning fizik-kimyoviy holatiga ta'sir körsatadi. Okean suvini, xususan, Fors qöltiği suvini çiqindilar bilan if-loslanişiga qarşi kuraşiş uçun 1978 y.da Kuvayt protokoli imzolandi. 1981 y.da şunday şartpoma Qizil dengiz va Adan qöltiği haqida ham tuzilgan. 1983 y.da Vellingtonda Antarktika florasi va faunasini muho-sraza qiliş töğrisida konvensiya imzolandi. 1984 y.da Şarqiy Afrika qirğoqlari yaqinidagi suv muhitini muhofaza qiliş rejasi tuzildi. Bularga muvofiq okeanning turli qismlarida tabiat, hayvon va ösimliklarni muhofaza qiliş maqsadida rezer-vatlar taşkil etilgan.

Ö r g a n i l i ş t a r i x i . H.o. haqidagi lastlabki tasavvurlarga uning sohillarida yaşagan xalkdar ega bölganlar. Ular savdo va harbiy maqsadlarda H.o.ning turli qismlarida suzişgan. Mil. av. 5—4- ming yilliklarda Mesopotamiyada yaşagan şumerlar Fors qöltigi va Arabiston dengizida suzganlar. Finikiyaliklar esa mil. av. 4-a.da Qizil dengizdan çiqib, Afrikaning şarqiy va jan. qirğoqlari böylab aylanib çiqqanlar. Örta dengiz böyida yaşagan xalqlar okeanla musson şamollardan foydalanib suzişgan. Yunop va rimliklar Ben-galiya qölgigi orqali Jan.-Şarqiy Osiyo va Xitoy bilan aloqalar örnatganlar. Arablar 1— 8-a. larla okean töğrisida juda köp ma'lumot töplaşgan. 1441 y.la Abdurazzoq Samarqandiy Hindistonga dengiz orqali sayohat qilgan. H.o. va uning sohillari va Hindiston töğrisida göplagan ma'lumotlarini «Ikki saodatli yulduzning balqişi va ikki dengizning qöşilişi» asarining 2 bobida bayon etgan. Undan 27 y. keyin H.o.ga Afanasiy Nikitin, 56—57 y.dan söng portugaliyalik sayyoh Vasko da Gama borgan. Ibn Mojid ham öz asarlarida Qizil dengiz, Fors qöltiği, H.o.da kemalarning suziş yönalişlarini tavsif-lab bergan.

H.o. qirğoqlarini aniqpaş, geogra-fiyasini örganişga bagişlangan dengiz ekspeditsiyalari 18-a. oxirlaridan boşlandi. 1772—75 y.larda J.Kuk, 1803—06 y.larda I.F.Kruzenştern va Yu.F.Lisyanskiy, 1815-16 va 1823-26 y.larda O.Ye.Kotsebu tadqiqot işlari olib borişdi. 19—20-a. boşlarida H.o.ni örganiş işlari kengaydi. 1857—69 y.larda Arabiston dengizi va Bengaliya qöltiğida suv osti telegraf kabellarini ötkaziş maqsa-dida okean tubi örganildi. 1898—99 y.larda Germaniya taşkil etgan çuqur suv ostini örganiş ekspeditsiyasi Şarqiy Hindiston va Arabistoi — Hindiston suv osti toğlarini kaşf etdi. 1906 y.da yana bir nemis kemasida olib borilgan ölçaş işlari natijasida Yava botiği kaşf etildi. 20-a.da H.o.ni Xalqaro geofizika yili dasturi asosida «Ob», «Lena» kemalarida taşkil etilgan ekspeditsiya örgandi. 1959—60 y.larda AQŞ oke-anşunoslari Ğarbiy Hind sun osti tizma toğlaripi kaşf etdilar. 1960— 65 y.larda H.o.da Xalqaro ekspsditsiya bölib, uning dasturiga okeapni har tomonlama töliq örganiş kirtildi, unda 20 ga yaqin mamlakat olimlari iştirok etdi. Ekspeditsiya 2000 dan ortiq okeanologik st-ya taşkil qildi. Hoz. vaqtda suv osti apparatlari yordamida ham kuzatiş işlari olib borilmoqda. 2004 y. dek. da röy bergan zilzilalar va sunamidan keyin oke-anni örganiş yana ham kuçaytirildi.