Hind tillari

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com

Hind tillari HIND TILLARI, hind-oriy t i l l a r i — hind-yevropi tillari oilasiga mansub, qal. hins gilidan kelib çiqqan genetik qaripdoş tillar guruhi; darl tillari va eronii tillar b-i birgalikda mazkur oila tarkibidagi hind-eroniy tillar tarmoğipi taşkil eğadi. Hoz. davrda H. t. Hindistonniş şim. va markaziy huludlarida (hindiy, urlu, bengal. panjobi, marathiy, gujarot, oriya. assom, sindhi va b. tillar), Pokistonda (urdu, panjobi, sindhi va b.), Bangladeşda (bengal).

Şri Lanka (singal) va Maldiv Respublikasida (maldiv) tarqalgan. Uşbu mintaqadan taşqarida tarqalgan löli tşi ham H. t. guruhiga mansubdir. Umuman, 90 dan ortiq jonli til va lahjalarda 800 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi (ötgan asrning 90-y.lari örtalari).

H. t. tarixi asosan 3 davrga bölinadi: eng qad. (taxm. mil. av. 12-a.dan boşlanadi), örta (mil. av. 1-ming yillikning örtalaridan) va yangi davr (mil. 10-a.dan keyin boşlangan). Uşbu davrlar H. t.ningdastlabki sintetikflek-tiv holatidan asta-sekin fonetik-morfologik özgarişlar natijasida analitik vositalarning, agglyutina-tiv tizimning paydo bölişi bilan farklanib turadi.

Zamonaviy H. t. 20 dan ortiq yirik tillarni va ba'zan bir-biridan jid-diy farq qiluvçi köplab lahjalarni qamrab oladi. Bu tillarning dastlabki tasnifini 19-a.ning 80-y.larida nemis olimi A.F.R.Xyornle taklif etgan va 20-a. ning 20-y.larida ingliz-irland olimi J.A.Grirson lisoniy nuqtai nazardan işlab çiqqan. Unga köra, H. t. «taşqi», «içki» va oraliqtillarga farqlanadi. Hind til-şunoslari köpinça hind olimi S.K.Çatterjiy tasnifiga rioya qila-dilar. Uşbu gasnifda H. t., J. A.Grirson tasnifidan mohiyagan farq qilmagan holda, şim., garbiy, markaziy, şarqiy, jan. guruhçalarga bölinadi. Hindistondan taşqarida bölgan löli, pariya (Tojikisgonlagi lahja), singal, maldiv va b. tillarga mahalliy tillarning birmunça ta'siri seziladi.

H. t. leksikasida 3 qatlam: sanskritça sözlar; sanskritça bölmagan, mahalliy sözlar va arab, fors, ingliz va b. tillardan özlaşgan sözlar qatlami farqlanadi.

H. t. tarixan brahmi asosida şakllangan köplab alifbolardan (mas, devanagari, gurmukhi va b.) foylalanadi (q. Hind yoçuvi). Hindistonning şim. va şim.-ğarbidagi ayrim tillar (urdu, siidhi) ularga moslaşti-rilgan arab-fors grafikasidan foydalanadi. Hindiy, urdu, bengal, marathiy, panjobi, singal kabi H. t.da boy adabiyot yaratilgap. H. t.ni örganişda köplab rus va yevropa olimlari qatori O.N. Şomatov, T.X.Xolmir-zayev, A.Ibrohimov va b. özbsk olimlari ham samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar. Toşkspt davlat şarqşunoslik in-ti mazkur tillarni örganuvçi asosiy markazlardan biriga anlangai.

Ad.: Zograf G.A., Yaziki Indii. pakistana, Seylona i Nepala, M.. 1960; Çatterdji S.K., Vvedenis vipdoarinskoye yazikoznaniye, per. s angl., M., 1977; Zograf G.A., Yazmki Yujnoy Azii, M., 1990; şomatov O.N., Janubiy Osiyo tillariga kiriş, 1—3-qismlar, T., 2002—04.

Ozod Şomatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲИНД ТИЛЛАРИ, ҳинд-орий т и л л а р и — ҳинд-европи тиллари оиласига мансуб, қал. ҳинц гилидан келиб чиққан генетик қарипдош тиллар гуруҳи; дарл тиллари ва эронии тиллар б-и биргаликда мазкур оила таркибидаги ҳинд-эроний тиллар тармоғипи ташкил эғади. Ҳоз. даврда Ҳ. т. Ҳиндистонниш шим. ва марказий ҳулудларида (ҳиндий, урлу, бенгал. панжоби, маратҳий, гужарот, ория. ассом, синдҳи ва б. тиллар), Покистонда (урду, панжоби, синдҳи ва б.), Бангладешда (бенгал).

Шри Ланка (сингал) ва Мальдив Республикасида (мальдив) тарқалган. Ушбу минтақадан ташқарида тарқалган лўли тши ҳам Ҳ. т. гуруҳига мансубдир. Умуман, 90 дан ортиқ жонли тил ва лаҳжаларда 800 млн.га яқин киши сўзлашади (ўтган асрнинг 90-й.лари ўрталари).

Ҳ. т. тарихи асосан 3 даврга бўлинади: энг қад. (тахм. мил. ав. 12-а.дан бошланади), ўрта (мил. ав. 1-минг йилликнинг ўрталаридан) ва янги давр (мил. 10-а.дан кейин бошланган). Ушбу даврлар Ҳ. т.нингдастлабки синтетикфлек-тив ҳолатидан аста-секин фонетик-морфологик ўзгаришлар натижасида аналитик воситаларнинг, агглютина-тив тизимнинг пайдо бўлиши билан фаркланиб туради.

Замонавий Ҳ. т. 20 дан ортиқ йирик тилларни ва баъзан бир-биридан жид-дий фарқ қилувчи кўплаб лаҳжаларни қамраб олади. Бу тилларнинг дастлабки таснифини 19-а.нинг 80-й.ларида немис олими А.Ф.Р.Хёрнле таклиф этган ва 20-а. нинг 20-й.ларида инглиз-ирланд олими Ж.А.Грирсон лисоний нуқтаи назардан ишлаб чиққан. Унга кўра, Ҳ. т. «ташқи», «ички» ва оралиқтилларга фарқланади. Ҳинд тил-шунослари кўпинча ҳинд олими С.К.Чаттержий таснифига риоя қила-дилар. Ушбу гаснифда Ҳ. т., Ж. А.Грирсон таснифидан моҳияган фарқ қилмаган ҳолда, шим., гарбий, марказий, шарқий, жан. гуруҳчаларга бўлинади. Ҳиндистондан ташқарида бўлган лўли, пария (Тожикисгонлаги лаҳжа), сингал, мальдив ва б. тилларга маҳаллий тилларнинг бирмунча таъсири сезилади.

Ҳ. т. лексикасида 3 қатлам: санскритча сўзлар; санскритча бўлмаган, маҳаллий сўзлар ва араб, форс, инглиз ва б. тиллардан ўзлашган сўзлар қатлами фарқланади.

Ҳ. т. тарихан браҳми асосида шаклланган кўплаб алифболардан (мас, деванагари, гурмукҳи ва б.) фойлаланади (қ. Ҳинд ёчуви). Ҳиндистоннинг шим. ва шим.-ғарбидаги айрим тиллар (урду, сиидҳи) уларга мослашти-рилган араб-форс графикасидан фойдаланади. Ҳиндий, урду, бенгал, маратҳий, панжоби, сингал каби Ҳ. т.да бой адабиёт яратилгап. Ҳ. т.ни ўрганишда кўплаб рус ва европа олимлари қатори О.Н. Шоматов, Т.Х.Холмир-заев, А.Иброҳимов ва б. ўзбск олимлари ҳам самарали тадқиқотлар олиб бормоқдалар. Тошкспт давлат шарқшунослик ин-ти мазкур тилларни ўрганувчи асосий марказлардан бирига анлангаи.

Ад.: Зограф Г.А., Язики Индии. пакистана, Цейлона и Непала, М.. 1960; Чаттерджи С.К., Введенис випдоаринское язикознание, пер. с англ., М., 1977; Зограф Г.А., Язмки Южной Азии, М., 1990; шоматов О.Н., Жанубий Осиё тилларига кириш, 1—3-қисмлар, Т., 2002—04.

Озод Шоматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.