Hind-Yevropa tillari

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–148-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Hind-Yevropa tillari Gvro siyoda mavjud bölgan, keyingi bep! asr mobaynida esa Şim. va Jan. Amerika, Avstraliya, qisman Afrikada ham tarqalgan yiriktil oilalaridan biri. Qiyosiy-tarixiy mstod. şunga muvofiq ravişda qiyosiy-tarixiy tilşunoslik ham keyinçalik hind-yevropa tillari deb atalgan bir qança tillarni örganiş asosida paydo bölgan. Şu sababli ham H.-ye.t. genetik aloqalariga köra tillarning alohida birlaşiş şakli sifatida faraz qilingan dastlabki til oilasi hisoblanadi. Odatda fanda boşqa til oilalarini ajratiş, belgilaş bevosita yoki bilvosita H.-ye.t.ni örganiş tajribasiga tayanadi. Şuningdek, boşqa til guruhlari uçun qiyosiy-tarixiy grammatika va (etimo-logik) luğatlar tuzişda ham H.-ye.t. uçun tuzilgan ana şunday işlar tajribasi hisobga olinadi.

H.-ye.t.ning tarkibi quyidagilardan iborat: I) xett-luviy yoki anatoliy guruhi (Kiçik Osiyo-da) 2 xilma-xil xronologik davrga mansub bir qança tillarni qamrab oladi. Bular: mil.av 18—13-a. lardagi mixxatl\\ xett yoki nesit (ilk yodgorligi — xett podşosi Anittasning bitiklari, keyinroq — diniy maro-sim, mifologik, tarixiy, siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy, epik va b. maz-mundagi matnlar), mixxatli luviy, palay tillari; oraliq davr deb hisoblanuvçi mil. av. 9—8-a.lardagi iyerog-lifik xett tili; mil.av. 7—3-a.larda (antik davrda) mavjud bölgan likiy, lidiy, kariy, sidet va b. qad. tillar-dir. 19-a. oxirlari va 20-a.da xett-luviy tillari materiallarining örga-nilişi qadimgi H.-ye.t.ning tipi haqidagi tasavvurlarga ham, hindev-ropa bobo tilining qurilişi qanday bölganligi haqidagi tuşunçaga ham juda katta özgartirişlar kiritdi; 2) hind yoki hind-oriy gu-ruhi (Hindiston yarim orolining şim. qismi, Şri Lanka oroli) 3 davrga mansub tillardan iborat. Bular: qad. davrdagi veda tili (mil.av. 2-ming yillik oxiri — 1-ming yillik boşlarida yaratilgan «Rigveda» gimnlar töplami), mumtoz, epik va budda variantlariga ega bölgan sanskrit tili; örta davrga mansub prakritlar — örta hind tillari: pali, payşaçi, magad-hi, apabhranşa va b. tillar; yangi davrga mansub hindiy, bihar, bengal, as-som, oriya. marathiy, singal, sindhi, lendi, panjobi, rajasthani, gujarot, khandeşi, paxari, nepal, pariya (yaqinda Örta Osiyoda aniqlangan). löli (Hindistonning özida bir neça şevalarga ega hamda jahon böylab bir qança variantlarda tarqalib ketgan) tillari; 3) eroniy guruhdagi tillar ham 3 davrga mansub bölib, bular quyidagilardir: qad. davrdagi avesto (muqaddas matnlar töplami

«Avesto» yodgorligi tili), qad. fors (axomaniylar davridagi, mil.av. 6— 4-a. larga mansub mixxat yozuvlari tili), midiy, skif tillari; örta eroniy davr (mil.av. 4—3-a.lar — mil. 8—9-a.lar) ga mansub örta fors (yoki pahlaviy), parfiya, suğd, xorazmiy, baqtriya, alan tillari; yangi eroniy davr tillari esa fors (forsiy, for-siyi dari), tojik, puştu (paştö, afğon), yozuvga ega bölmagan luriy va baxtiyoriy lahjalari, baluj (baluç), tot, toliş, gilon va mozandaron, Markaziy va Ğarbiy Eron lahjalari, paraçi, ormuri, qumzori, munjon, yağnob, osetin tillari, şuningdek, köplab pomir tillari; 4)toxar gu-ruhi «toxar A» (şarqiy toxar yoki turfon) va «toxar B» (garbiy toxar yoki kuçan) tillaridan iborat; 5) arman tilit qad. (mil. 5—11- a.lar), örta (12—16-a.lar) va yangi (17-a. dan) arman tili özaro farqlanadi; 6) fri-giy tili (Kiçik Osiyoning ğarbiy qismi) mil.av. 8—3-a.larga mansub qad. frigiy bitiklaridan ma'lum ölik til; 7) frakiy tili (Bolqonning şarqiy qismi va Kiçik Osiyoning şim.-ğarbida) — mil.av. 6—5-a.larga mansub bir qança bitiklardan ma'lum ölik til; 8) illiriy guruhi (Bolqonning ğarbiy qismi va qisman Italiyaning jan.-şarqida) mil. av. 6— 1-a.larga mansub, bir qança lugaviy birliklar, şaxs va joy nomini bildiruvçi sözlarda saqlanib qolgan ölik illiriy va messap tillaridan iborat; 9) alban tili mil. 15-a.ga mansub yozma yodgorliklardan boşlab ma'lum; 10) venet tili (Italiyaning şim.-şarqi-da) mil. av. 6—1-a.larga mansub 250 dan ortiq bitiklar orqali ma'lum bölgan ölik til; II) yunon (grek) gu-ruhi asl yunon (qad. grek. — mil.av. 15— 11-a.lar), Gomer dostonlari tili (mil.av. 10—9-a.lar), örta grek tili (mil. 1 —15-a.lar) kabi ölik tillarni hamda yangi, zamonaviy grek tilini qamrab oladi; 12) italiy guruhi (Apennin yarim orolida) qad. davrdagi lotin tilini (dastlab Rim şevasi maqomida bölib, keyinçalik butun Italiyaga, Yevropaning katta qismiga, Şim. Afrikaga tarqalgan, mil.av. 6-a.ga mansub bitiklardan ma'lum ölik til), osk, falisk, umbr, sikul tillarini hamda yangi davrdagi roman tillarinn qamrab oladi; roman guru\i fransuz, oksitan (provansal), ispan, katalan, gali-si(ya), portugal, italyan, sard, reto-roman, rumin, moldovan, arumin (aromun) va 19-a. dan ölik hisoblanadigan dalmatin tillaridan iborat.

Roman tillari asosida esperanto kabi xalqaro sun'iy tillar paydo bölgan; 13) kelt guruhi (Ğarbiy Yevro-paning çekka qismi — Irlandiya va Şotlandiyadan Pireney yarim oroligaça bölgan hududda) 3 guruhçaga (gall, britt, goydel) bölinadi. Bu guruhga gall (ölik), uels, breton, korn (ölik), irland, şotland (gel), kelt, keltiber, men (ölik) va b. tillar kiradi; 14) german guruhi öz navbatida 3 guruhçaga bölinadi: şarqiy german [ölik tillar — got (mil. 4-a.dan ma'lum), vandal, burgund va b.[, ğarbiy german [yuqori nemis, nemis, itsiş (yangi yahudiy). quyi nemis, niderland (golland), fla-mand, afrikaans (bur), qad. ingliz (ölik), ingliz, friz tillari] va şim. german [island, dan (dat), şved, norveg (bir-biridan farqlanuvçi 2 adabiy şakli bor), farer tillari] gu-ruhçalari; 15) boltiq guruhi odatda ğarbiy boltiq |prus, yatvyaj (sudav), galind (golyad), şalav kabi ölik tillar| va şarqiy boltiq (lit-va, latiş — jonli tillar, kurş, selon — ölik tillar) guruhçalariga ajraladi; 16) slavyan guruhi ham öz navbatida 3 guruhçaga bölinadi: jan. slavyan |eski slavyan (10— 11-a. yodgorliklaridan ma'lum ölik til) va jonli tillar: bolgar, makedon, serbxorvat, sloven tillari|, ğarbiy sla-vyan (çex, slovak, polyak, kaşub kabi jonli tillar hamda ölik polab tili va b. bir qança lahjalar) va şarqiy slavyan (rus, ukrain, belorus tillari) guruhçalari.

Şubhasiz, yuqoridagilardan boşqa H.-ye.t. ham mavjud bölgan. Ularning ba'zilari izsiz yöqolib, «ölib» ketganlar, ba'zilari esa u yoki bu dara-jada toponimika materiallarida hamda substrat sözlarda saqlanib qolgan. Yana boşqa bir tillarning (mas. etrusk tili) esa H.-ye.t.ga mansubligi masalasi hanuzgaça hal etilmagan.

H.-ye.t.ning davr va makon qamrovi juda ulkan: davr nuqtai nazaridan H.- ye.t. mavjudligi mil. av. 2-ming yillik avvalidan boşlansa, makon nuqtai nazaridan esa ğarbda Atlantika okeani qirğoqlaridan şarqda Markaziy Osiyogaça, şim.da Skandinaviyadan jan.da Urta dengizgaça bölgan ulkan hududda mavjud bölgan; keyingi 500 yil içida ingliz, ispan, fransuz, portugal, niderland, rus kabi yangi H.-ye.t.ning keng tarqalişi, yoyilişi bu tillarning barça qit'alarda paydo bölişiga, asosiy yoki ikkin-çi, yordamçi til sifatida qöllana boşlaşiga sabab böldi. H.-ye.t.ning tarqalişida tabiiy-tarixiy tarzda yoki mustamlakaçilik siyosati tufayli röy bergan aholi (xalklar, elatlar) migratsiyasi ham katta rol öynagan.

H.-ye.t. tarmoğining dialektal bölinişi xususiyatlaridan biri sifatida hind-oriy tillari bilan eroniy tillarning, boltiq tillari bilan slavyan tillarining juda yaqinligini, italiy va kelt tillarining esa bir qadar yaqinligini körsatiş mumkin. Bunday yaqinlik va öxşaşliklar boşqa til guruhlarida ham kuzatiladi.

Hind-yevropa tilşunosligi tarixining bir yarim asrdan köproq davri mobaynida H.-ye.t.ning tarkibi haqidagi tuşunça odatda tillarning köpayib borişi tomon özgargani kabi (mas, H.-ye.t.ning dastlabki yadrosi, örganiliş obyekti sanskrit, yunon, lotin, german tillari bölgan bölsa, keyinçapik bu doira kelt, boltiq, slavyan tillari, alban va arman tillari, 20-a.da esa xett-luviy va toxar tillari hisobiga kengaydi), bu tuşunça hozir ham unçalik barqaror emas, çunki hali çuqur örganilmagan, töla öqiş imkoni bölmagan tillar ançagina. Rus olimi V.M.Illiç-Svitiç tomonidan H.- ye.t.ning yanada qadimiyroq qarindoşlik aloqalari haqidagi nazariya ilgari surilgan. Unga köra, H.-ye.t.ning «nostratik» deb ataluvçi va som-hom (afroosiyo), ural, oltoy, dravid va kartvel singari yirik til oilalarini qamrab oluvçi ulkan oila bilan qarindoşlik aloqalari bir qator fo-netik va qisman morfologik moslik (öxşaşlik)lar bilan isbotlangan. H.-ye.t-.ni örganiş, birinçidan, qiyosiy-tarixiy metodnnng kelib çiqişiga va qiyosiy-tarixiy tilşunosliknnng paydo bölişiga, ikkinçidan, bu sohaning qiyosiy-tarixiy tilşunoslikdagi alohida bir bölim — hindevropaşunoslik tarzida şakllanişiga sabab böldi.

LL.Meye A., Vvedsniye v sravnitslnoye izuçenis indoyevropeyskix yaznkov, psr. s angl., M.-L., 1938;Porsig V., Çleneniye indo-yevropeyskoy yaznkovoy oblasti, per. s nsm., M., 1964; Ivanov V.V., Obşeindoyevro-peyskaya, praslavyanskaya i anatoliyskaya yazm-kovms sintezm, M., 1965; Il l i ç-S vitmç V.M.. Opnt sravneniya nostratiçeskix yazn-kov. Sravnitelnny slovar [t. 1—3|, M., 1971—84; Yazmki Azii i Afriki, t. 1—2. In-doyevropeyskiye yaznki, M., 1976—78; Gamk-relidze T.V., Ivanov V.V., Indo-yevropeyskiy yaznk i indoyevropeysn. Rekon-struksiya i istoriko-tiiologiçeskiy analiz prayazmka i protokulturn, kn. 1—2, Tbilisi, 1984; Sravnitslnoye yazmkoznaniye i istoriya yazmkov. L., 1984.

Abduvahob Madvaliyev, Ilhom Madrahimov, Öroq Lafasov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲИНД-ЕВРОПА ТИЛЛАРИ Гвро сиёда мавжуд бўлган, кейинги беп! аср мобайнида эса Шим. ва Жан. Америка, Австралия, қисман Африкада ҳам тарқалган йириктил оилаларидан бири. Қиёсий-тарихий мстод. шунга мувофиқ равишда қиёсий-тарихий тилшунослик ҳам кейинчалик ҳинд-европа тиллари деб аталган бир қанча тилларни ўрганиш асосида пайдо бўлган. Шу сабабли ҳам Ҳ.-е.т. генетик алоқаларига кўра тилларнинг алоҳида бирлашиш шакли сифатида фараз қилинган дастлабки тил оиласи ҳисобланади. Одатда фанда бошқа тил оилаларини ажратиш, белгилаш бевосита ёки билвосита Ҳ.-е.т.ни ўрганиш тажрибасига таянади. Шунингдек, бошқа тил гуруҳлари учун қиёсий-тарихий грамматика ва (этимо-логик) луғатлар тузишда ҳам Ҳ.-е.т. учун тузилган ана шундай ишлар тажрибаси ҳисобга олинади.

Ҳ.-е.т.нинг таркиби қуйидагилардан иборат: I) хетт-лувий ёки анатолий гуруҳи (Кичик Осиё-да) 2 хилма-хил хронологик даврга мансуб бир қанча тилларни қамраб олади. Булар: мил.ав 18—13-а. лардаги миххатл\\ хетт ёки несит (илк ёдгорлиги — хетт подшоси Аниттаснинг битиклари, кейинроқ — диний маро-сим, мифологик, тарихий, сиёсий, ижтимоийиқтисодий, эпик ва б. маз-мундаги матнлар), миххатли лувий, палай тиллари; оралиқ давр деб ҳисобланувчи мил. ав. 9—8-а.лардаги иерог-лифик хетт тили; мил.ав. 7—3-а.ларда (антик даврда) мавжуд бўлган ликий, лидий, карий, сидет ва б. қад. тиллар-дир. 19-а. охирлари ва 20-а.да хетт-лувий тиллари материалларининг ўрга-нилиши қадимги Ҳ.-е.т.нинг типи ҳақидаги тасаввурларга ҳам, ҳиндев-ропа бобо тилининг қурилиши қандай бўлганлиги ҳақидаги тушунчага ҳам жуда катта ўзгартиришлар киритди; 2) ҳинд ёки ҳинд-орий гу-руҳи (Ҳиндистон ярим оролининг шим. қисми, Шри Ланка ороли) 3 даврга мансуб тиллардан иборат. Булар: қад. даврдаги веда тили (мил.ав. 2-минг йиллик охири — 1-минг йиллик бошларида яратилган «Ригведа» гимнлар тўплами), мумтоз, эпик ва будда вариантларига эга бўлган санскрит тили; ўрта даврга мансуб пракритлар — ўрта ҳинд тиллари: пали, пайшачи, магад-ҳи, апабҳранша ва б. тиллар; янги даврга мансуб ҳиндий, биҳар, бенгал, ас-сом, ория. маратҳий, сингал, синдҳи, ленди, панжоби, ражастҳани, гужарот, кҳандеши, пахари, непал, пария (яқинда Ўрта Осиёда аниқланган). лўли (Ҳиндистоннинг ўзида бир неча шеваларга эга ҳамда жаҳон бўйлаб бир қанча вариантларда тарқалиб кетган) тиллари; 3) эроний гуруҳдаги тиллар ҳам 3 даврга мансуб бўлиб, булар қуйидагилардир: қад. даврдаги авесто (муқаддас матнлар тўплами

«Авесто» ёдгорлиги тили), қад. форс (ахоманийлар давридаги, мил.ав. 6— 4-а. ларга мансуб миххат ёзувлари тили), мидий, скиф тиллари; ўрта эроний давр (мил.ав. 4—3-а.лар — мил. 8—9-а.лар) га мансуб ўрта форс (ёки паҳлавий), парфия, суғд, хоразмий, бақтрия, алан тиллари; янги эроний давр тиллари эса форс (форсий, фор-сийи дари), тожик, пушту (паштў, афғон), ёзувга эга бўлмаган лурий ва бахтиёрий лаҳжалари, балуж (балуч), тот, толиш, гилон ва мозандарон, Марказий ва Ғарбий Эрон лаҳжалари, парачи, ормури, қумзори, мунжон, яғноб, осетин тиллари, шунингдек, кўплаб помир тиллари; 4)тохар гу-руҳи «тохар А» (шарқий тохар ёки турфон) ва «тохар Б» (гарбий тохар ёки кучан) тилларидан иборат; 5) арман тилит қад. (мил. 5—11- а.лар), ўрта (12—16-а.лар) ва янги (17-а. дан) арман тили ўзаро фарқланади; 6) фри-гий тили (Кичик Осиёнинг ғарбий қисми) мил.ав. 8—3-а.ларга мансуб қад. фригий битикларидан маълум ўлик тил; 7) фракий тили (Болқоннинг шарқий қисми ва Кичик Осиёнинг шим.-ғарбида) — мил.ав. 6—5-а.ларга мансуб бир қанча битиклардан маълум ўлик тил; 8) иллирий гуруҳи (Болқоннинг ғарбий қисми ва қисман Италиянинг жан.-шарқида) мил. ав. 6— 1-а.ларга мансуб, бир қанча лугавий бирликлар, шахс ва жой номини билдирувчи сўзларда сақланиб қолган ўлик иллирий ва мессап тилларидан иборат; 9) албан тили мил. 15-а.га мансуб ёзма ёдгорликлардан бошлаб маълум; 10) венет тили (Италиянинг шим.-шарқи-да) мил. ав. 6—1-а.ларга мансуб 250 дан ортиқ битиклар орқали маълум бўлган ўлик тил; II) юнон (грек) гу-руҳи асл юнон (қад. грек. — мил.ав. 15— 11-а.лар), Гомер достонлари тили (мил.ав. 10—9-а.лар), ўрта грек тили (мил. 1 —15-а.лар) каби ўлик тилларни ҳамда янги, замонавий грек тилини қамраб олади; 12) италий гуруҳи (Апеннин ярим оролида) қад. даврдаги лотин тилини (дастлаб Рим шеваси мақомида бўлиб, кейинчалик бутун Италияга, Европанинг катта қисмига, Шим. Африкага тарқалган, мил.ав. 6-а.га мансуб битиклардан маълум ўлик тил), оск, фалиск, умбр, сикул тилларини ҳамда янги даврдаги роман тилларинн қамраб олади; роман гуру\и француз, окситан (провансаль), испан, каталан, гали-си(я), португал, итальян, сард, рето-роман, румин, молдован, арумин (аромун) ва 19-а. дан ўлик ҳисобланадиган далматин тилларидан иборат.

Роман тиллари асосида эсперанто каби халқаро сунъий тиллар пайдо бўлган; 13) кельт гуруҳи (Ғарбий Евро-панинг чекка қисми — Ирландия ва Шотландиядан Пиреней ярим оролигача бўлган ҳудудда) 3 гуруҳчага (галл, бритт, гойдель) бўлинади. Бу гуруҳга галл (ўлик), уэльс, бретон, корн (ўлик), ирланд, шотланд (гэл), кельт, кельтибер, мэн (ўлик) ва б. тиллар киради; 14) герман гуруҳи ўз навбатида 3 гуруҳчага бўлинади: шарқий герман [ўлик тиллар — гот (мил. 4-а.дан маълум), вандал, бургунд ва б.[, ғарбий герман [юқори немис, немис, ициш (янги яҳудий). қуйи немис, нидерланд (голланд), фла-манд, африкаанс (бур), қад. инглиз (ўлик), инглиз, фриз тиллари] ва шим. герман [исланд, дан (дат), швед, норвег (бир-биридан фарқланувчи 2 адабий шакли бор), фарер тиллари] гу-руҳчалари; 15) болтиқ гуруҳи одатда ғарбий болтиқ |прус, ятвяж (судав), галинд (голяд), шалав каби ўлик тиллар| ва шарқий болтиқ (лит-ва, латиш — жонли тиллар, курш, селон — ўлик тиллар) гуруҳчаларига ажралади; 16) славян гуруҳи ҳам ўз навбатида 3 гуруҳчага бўлинади: жан. славян |эски славян (10— 11-а. ёдгорликларидан маълум ўлик тил) ва жонли тиллар: болгар, македон, сербхорват, словен тиллари|, ғарбий сла-вян (чех, словак, поляк, кашуб каби жонли тиллар ҳамда ўлик полаб тили ва б. бир қанча лаҳжалар) ва шарқий славян (рус, украин, белорус тиллари) гуруҳчалари.

Шубҳасиз, юқоридагилардан бошқа Ҳ.-е.т. ҳам мавжуд бўлган. Уларнинг баъзилари изсиз йўқолиб, «ўлиб» кетганлар, баъзилари эса у ёки бу дара-жада топонимика материалларида ҳамда субстрат сўзларда сақланиб қолган. Яна бошқа бир тилларнинг (мас. этруск тили) эса Ҳ.-е.т.га мансублиги масаласи ҳанузгача ҳал этилмаган.

Ҳ.-е.т.нинг давр ва макон қамрови жуда улкан: давр нуқтаи назаридан Ҳ.- е.т. мавжудлиги мил. ав. 2-минг йиллик аввалидан бошланса, макон нуқтаи назаридан эса ғарбда Атлантика океани қирғоқларидан шарқда Марказий Осиёгача, шим.да Скандинавиядан жан.да Урта денгизгача бўлган улкан ҳудудда мавжуд бўлган; кейинги 500 йил ичида инглиз, испан, француз, португал, нидерланд, рус каби янги Ҳ.-е.т.нинг кенг тарқалиши, ёйилиши бу тилларнинг барча қитъаларда пайдо бўлишига, асосий ёки иккин-чи, ёрдамчи тил сифатида қўллана бошлашига сабаб бўлди. Ҳ.-е.т.нинг тарқалишида табиий-тарихий тарзда ёки мустамлакачилик сиёсати туфайли рўй берган аҳоли (халклар, элатлар) миграцияси ҳам катта роль ўйнаган.

Ҳ.-е.т. тармоғининг диалектал бўлиниши хусусиятларидан бири сифатида ҳинд-орий тиллари билан эроний тилларнинг, болтиқ тиллари билан славян тилларининг жуда яқинлигини, италий ва кельт тилларининг эса бир қадар яқинлигини кўрсатиш мумкин. Бундай яқинлик ва ўхшашликлар бошқа тил гуруҳларида ҳам кузатилади.

Ҳинд-европа тилшунослиги тарихининг бир ярим асрдан кўпроқ даври мобайнида Ҳ.-е.т.нинг таркиби ҳақидаги тушунча одатда тилларнинг кўпайиб бориши томон ўзгаргани каби (мас, Ҳ.-е.т.нинг дастлабки ядроси, ўрганилиш объекти санскрит, юнон, лотин, герман тиллари бўлган бўлса, кейинчапик бу доира кельт, болтиқ, славян тиллари, албан ва арман тиллари, 20-а.да эса хетт-лувий ва тохар тиллари ҳисобига кенгайди), бу тушунча ҳозир ҳам унчалик барқарор эмас, чунки ҳали чуқур ўрганилмаган, тўла ўқиш имкони бўлмаган тиллар анчагина. Рус олими В.М.Иллич-Свитич томонидан Ҳ.- е.т.нинг янада қадимийроқ қариндошлик алоқалари ҳақидаги назария илгари сурилган. Унга кўра, Ҳ.-е.т.нинг «ностратик» деб аталувчи ва сом-ҳом (афроосиё), урал, олтой, дравид ва картвел сингари йирик тил оилаларини қамраб олувчи улкан оила билан қариндошлик алоқалари бир қатор фо-нетик ва қисман морфологик мослик (ўхшашлик)лар билан исботланган. Ҳ.-е.т-.ни ўрганиш, биринчидан, қиёсий-тарихий методнннг келиб чиқишига ва қиёсий-тарихий тилшуносликнннг пайдо бўлишига, иккинчидан, бу соҳанинг қиёсий-тарихий тилшуносликдаги алоҳида бир бўлим — ҳиндевропашунослик тарзида шаклланишига сабаб бўлди.

ЛЛ.Мейе А., Введсние в сравнитсльное изученис индоевропейских язнков, пср. с англ., М.-Л., 1938;Порциг В., Членение индо-европейской язнковой области, пер. с нсм., М., 1964; Иванов В.В., Обшеиндоевро-пейская, праславянская и анатолийская язм-ковмс синтезм, М., 1965; Ил л и ч-С витмч В.М.. Опнт сравнения ностратических язн-ков. Сравнительннй словарь [т. 1—3|, М., 1971—84; Язмки Азии и Африки, т. 1—2. Ин-доевропейские язнки, М., 1976—78; Гамк-релидзе Т.В., Иванов В.В., Индо-европейский язнк и индоевропейцн. Рекон-струкция и историко-тииологический анализ праязмка и протокультурн, кн. 1—2, Тбилиси, 1984; Сравнитсльное язмкознание и история язмков. Л., 1984.

Абдуваҳоб Мадвалиев, Илҳом Мадраҳимов, Ўроқ Лафасов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.