Hind yozuvi

Hind yozuvi - Jan. va Jan.- Şarqiy Osiyoda tarqalgan, kelib çiqişidagi umumiylik va alifbolari tuzilişidagi yagona (fonetik) tamoyilga köra özaro boğliq köplab yozuvlar guruhi. H.yo. körinişlari Hindiston, Bangladeş, Pokiston, Nepal va Şri Lankaning özidan taşqari ularga qöşni hududlarda — Tibet va Markaziy Osiyoda, Birmada, Hindixitoy yarim oroli hamda Indoneziyada ham tarqalgan. H.yo.ningasosan mil. 1-ming yillikda Hindistonga çegaradoş mamlakatlarga kirib kelişi bu hududlarga budda dini va adabiyotining tarqalişi bilan boğliq. H.yo.ning körinişlari soni 20— 30 ta oraliğida bölib, jadvalda ularning ba'zi muhimlari-gina körsatildi.

Hindistonda yozuv kamida 5 ming yillik tarixga ega. Dastlab öqilgan yodgorliklar (mil. av. 3-a.ga mansub) keyingi yozuvlar uçun asos bölgan böğinli brahmi yozuvida bitilgan bölib, bu yozuv çapdan öngga qarab yozilgan. Hindistonning şim.-ğarbida mil. av. 3-a.dan mil. 5-a.gaça brahmi bilan bir qatorda kharöşthi yozuvi ham mavjud bölgan, lekin keyinçalik sekin-asta brahmi tomonidan siqib çiqarilgan. Brahmi yozuvining ilk yodgorliklaridayoq uning mahalliy körinişlari ajrala boşlaydi. keyinçalik ular asosida H.yo.ning 3 asosiy; şim., jan. va jan.-şarqiy tarmoği şakllanadi.

Alifbo harflari qat'iy vertikal va gorizontal çiziqlardan burçak hosil qilib yoziladigan şim. tarmoqqa quyidagi yozuvlar kiradi: 1) 6—10-a. larda Markaziy Osiyoda sanskrit, sak va b. tillardagi matnlarni yoziş uçun qöllangan gupta yozuvi; 2) 7-a.dan hoz. gaça bir neça körinişda işla-tilgan tibet yozuvi;3) 7—8-a.larda şakllangan va 10—11-a.lardagi qölyozmalarda qayd etilgan n a g a r i yozuvi; uning keyingi davrdagi şakli — devanagari Şim. Hindistondagi asosiy yozuvga aylanadi, hindiy, marathiy va b. tillarda, sanskritça matnlarni yoziş va naşr etişda qöllanadi; 4) 8-a.dan Kaşmirda işlatiladigan şarada yozuvi; 5) 12-a.dan Nepalda qöllangan va hoz. kunlarda devanagari tomonidan siqib çiqarilayotgan nevari yozuvi; 6) 15-a.da şakllangan va bengal, assom, sanskrit tillarida qöllanadigan b ye n -gal yozuvi; 7) boşqa alifbolardan harflar ustidagi gorizontal çiziq örniga yoy şakli qöllanişi bilan farq qiladigan o r i ya yozuvi; 8) nagarining kursiv şaklidan kelib çiq-qan va harflar ustida çiziqning yöqligi bilan ajralib turadigan gu-jarot yozuvi; 9) 16-a.da sikhlar tomonidan joriy etilgan panjob yozuvi — gurmukhi. Bulardan taşqari, turli yozişmalarda, savdo va iş yuritiş sohalarida işlatiladigan kaythiy (hindiy tili tarqalgan joylarda), mahajaniy (Rajasthan ştatida va şu yerdan çiqqan savdogarlar orasida); landa (Sind va Pan-jobda), mödiy (Maharaştrada) va b. yozuv turlari mavjud.

H.yo.ning jan. tarmogiga 5—6-a.dan şakllangan, biroq qölyozmalarda 16-a. dan boşlab qayd etilgan grantha yozuvi (sanskritça matnlarni yoziş uçun qöllangan) hamda jan. Hindistondagi zamonaviy 4 adabiy til — kannada, telugu, malayalam va tamil tillaridagi matnlarni yozişda qöllanadigan alif-bolar kiradi. Bu tarmoqdagi yozuvlar harflarning du-maloq şaklda yozilişi bilan ajralib turadi.

H.yo.ning jan.-şarqiy tarmogi Hindistondan taşqarida va asosan qad . -pali yozuvi asosida şakllangan sin-gal, kxmer, laos, tay yozuvlarini, şuningdek, Hindixitoy va Indone-ziyadagi eski yozuvlarni qamrab oladi.

Mazkur yozuvlarning şakli şamoyilidagi öxşaşlik ular qöllanadigan tillarning fonologik jihatdan öxşaşligini anglatmaydi. Mas, devanagari yozuvi qindiy tiliga nis-batan harf-tovuş yozuvi hisoblansa-da, boşqa köpçilik tillarda fonema va grafema örtasidagi nisbatning u yoki bu darajada buzilganligi kuzatiladi.