Hindiston miniatyura maktablari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–165-b. — ziyouz.com
Hindiston miniatyura maktablari — örta asrlarda Hindiston miniatyura san'atida şakllangan ijodiy yönalişlar. Monumental san'at (jumladan, devoriy rassomlik) tuşkunlikka uçragaç, mamlakatning turli hududlarida rivoj topgan (11 — 19-a.lar). Bular Boburiylar davri miniatgora maktabi, Gujarot, Rojasthon yoki Rajput, Dekan, Paxari va b. maktablar. Dastlab palma daraxti barglariga yozilgan kitoblarga diniy mavzulardagi rasmlar işlangan, Krişna, Ram, Şiva, Durga kabi ma'budalar tasviri tuşirilgan. Şarqiy Hindiston miniatyura (1050—1550) maktabi mamla-katning Gujarot va Rojasthon hududlarida taraqqiy etgan. Gujarot mini-atyura maktabi vakillari (11 — 16-a.lar) avval palma (1050—1400), 1350 y.dan qoğozga bitilgan kitoblarni diniy mavzulardagi tasvirlar bilan bezatganlar. Matn «nagari» yoki «jayn nagari» yozuvida bölib, çapdan öngga qarab yozilgan; matnning muqaddasli-gini ifodalovçi ösimlik va girih uslubidagi naqşlar, ramzlar tasvirlangan, sodda kompozitsiyalar ança murakkablaşgan, zaminda me'moriy obidalar, inson qiyofasida uning fiziologik xususiyatlari aks etgan. Gujarot şohlari davri (1396—1572) miniatyuralarida tasvir jonliligi, ranglar tiniqligi, bezak unsurlarining köpayganligi közga taşlanadi. «Kalpasutra» yoki «Kalakaçaryakatxa», «Gita Govenda» kabi diniy mavzudagi asarlar rasmlar bilan ziynatlandi. Şarqiy hind miniatyura maktabi an'analari Rajput miniatyuralarida öz aksini topgan (yana q. Rajput maktabi).
Boburiylar miniatyura maktabi (16- a. 2-yarmi — 18-a.lar) Boburiylar saroyida şakllangan, asosan, saroy hayoti va podşohlarning şaxsiy qiziqişlari natijasida rivojlangan. Bu maktab Yevropada Möğul miniatyura maktabi nomi bilan maşhurdir. Markaziy Osiyo minatyuralari mahalliy an'-analar bilan uyğunlaştirilgan, yevropalik rassomlarning Hindistonga olib kelingan asarlarining ayrim xususiyatlarini ham özida aks ettirgani bilan ajralib turadi. Humoyun saroyi (Kobul)da töplangan asli termizlik Mir Said Ali boşçiligidagi ras-somlar guruhi 1555 y. Hin-distonga kelib yangi miniatyura maktabiga asos soldilar. Bu maktab vakillari Agra, Dehli, Lohur kabi poytaxt şaharlarda yaşab ijod qilgan. Akbar şoh davri (1556—1605)da şakllangan, Jahongir (1605-1627) hamda Şoh Jahon (1628—58) davrlarida va undan keyin taraqqiy etib, yuksak darajaga kötarilgan. «Qissai Amir «Bahrom sariq qasrda» (Nizomiyning «Haft paykar» asariga işlangan miniatyura, 17- a.).
Hamza» (1557—72, 56 x 71 sm ölçamdagi matoga 1400 ta rasmlar işlangan), «Boburnoma», «Mahabharata», «Ramayana», «Jome ut-tavorix», «Akbar-noma», şoirlar Nizomiy, Amir Xus-rav Dehlaviy hamda Alişer Navoiyning «Xamsa» asarlariga köplab mö'jaz rasmlar işlangan. Ab-dusamad Şeroziy («Şirin qalam»), Dasvanth, Basovan, Farruxbek, Abul Hasan («Nodir uzzamon»), Ustod Man-sur («Nodir ul-asr») va b. şu davrlarda ijod etgan. Portret san'ati rivojlandi, inson, uning yuzi aniq tasvirlana boşlandi, asarlarda jonli ötkir xarakterlar öz aksini topdi. Miniatyura san'ati dastgoh san'atiga yaqinlaşdi, alohida mustaqil mavzularda asarlar yaratildi, yuksak darajadagi mukammal lavhalar va port-retlar yuzaga keldi, ösimlik, hayvo-not va quşlar aks etgan tasvirlarda Ustoz Mansurning yuksak mahorati namoyon böldi. 17-a. oxiri — 18-a. boşida asarlar mavzuida asosan sevgi sa\- nalari, uçraşuvlar alohida örin tutdi; xalqçil, turli ijtimoiy guruhlar hayoti va manfaati öz ifodasini topdi. 18-a. dan boşlab bu maktab Hin-distonning turli hududlarila rivojlandi, şu yerdagi boşqa mahalliy miniatyura maktablari (Dekan, Paxari va b.) rivojiga katta ta'sir körsatdi.
Dekan maktabi (16—17-a.lar ) Hindistonning jan.dagi madaniyat markazlarida qad. devoriy rassomlik an'analari Markaziy Osiyo, Eron va turk miniatyuralari bilan özaro uyğunlaştirilişi natijasida vujudga kelgan. Asosan Ahmadnagar, Bijapur, Bxanda kabi yirik şaharlarda taraqqiy etgan, rasmlarda şu hudud hukm-dorlari va yirik şaxslari hayoti öz aksini topgan, ularda Boburiylar miniatyura maktabi an'analari öziga xos tarzda davom ettirilgan.
Paxari maktabi («paxari» — aynan «toğli hudud») Ğarbiy Himolaydagi Basoli va b. markazlarda yuzaga kelgan. Dastlab Rajput maktabi uslubiga ergaşildi. Ilk davrlarida qölyozma kitoblarning mazmuniga asoslanilgan, tarixiy şaxslarni real aks ettiriş, voqealarni haqqoniy ifodalaşga ahamiyat berilgan. Voqealar, köp şaklli kompoziniyalar şartli manzara zaminida ifodalangan. Asta-sekin badiiy asarlarga aloqasi bölmagan, mustaqil rasmlar, ayniqsa, portretlar işlandi, animalis-tika rivojlandi. Ketma-ket «Ragama-la», «Krişnalil», «Ramayana»ga lav-halar yaratildi, bu harakatning çöqqisi Radha va Krişna muhabbati va iz-tiroblariga bağişlangan «Gita Goven-da» turkumi böldi. Manku, Naynsukx, Sansar Çand va b. şu maktab vakillaridir. Rasmlarda ifodalilyk yöqolib bordi, ammo portrstlar zamindagi manzaralarga singib ketadi.
H.m.m. özining taraqqiyoti davomida mavzu va uslublarining mölligi bilan ajralib turadi, maktab namoyan-dalari muhim lahzalarini ilgab olib, uni abadiyga muhrlay olganlar.
Abdumajid Madraimov, Ravşan Fatxullayev.
Q.: Rajput maktabi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИНДИСТОН МИНИАТЮРА МАКТАБЛАРИ — ўрта асрларда Ҳиндистон миниатюра санъатида шаклланган ижодий йўналишлар. Монументал санъат (жумладан, деворий рассомлик) тушкунликка учрагач, мамлакатнинг турли ҳудудларида ривож топган (11 — 19-а.лар). Булар Бобурийлар даври миниатгора мактаби, Гужарот, Рожастҳон ёки Ражпут, Декан, Пахари ва б. мактаблар. Дастлаб палма дарахти баргларига ёзилган китобларга диний мавзулардаги расмлар ишланган, Кришна, Рам, Шива, Дурга каби маъбудалар тасвири туширилган. Шарқий Ҳиндистон миниатюра (1050—1550) мактаби мамла-катнинг Гужарот ва Рожастҳон ҳудудларида тараққий этган. Гужарот мини-атюра мактаби вакиллари (11 — 16-а.лар) аввал палма (1050—1400), 1350 й.дан қоғозга битилган китобларни диний мавзулардаги тасвирлар билан безатганлар. Матн «нагари» ёки «жайн нагари» ёзувида бўлиб, чапдан ўнгга қараб ёзилган; матннинг муқаддасли-гини ифодаловчи ўсимлик ва гириҳ услубидаги нақшлар, рамзлар тасвирланган, содда композициялар анча мураккаблашган, заминда меъморий обидалар, инсон қиёфасида унинг физиологик хусусиятлари акс этган. Гужарот шоҳлари даври (1396—1572) миниатюраларида тасвир жонлилиги, ранглар тиниқлиги, безак унсурларининг кўпайганлиги кўзга ташланади. «Калпасутра» ёки «Калакачарякатха», «Гита Говенда» каби диний мавзудаги асарлар расмлар билан зийнатланди. Шарқий ҳинд миниатюра мактаби анъаналари Ражпут миниатюраларида ўз аксини топган (яна қ. Ражпут мактаби).
Бобурийлар миниатюра мактаби (16- а. 2-ярми — 18-а.лар) Бобурийлар саройида шаклланган, асосан, сарой ҳаёти ва подшоҳларнинг шахсий қизиқишлари натижасида ривожланган. Бу мактаб Европада Мўғул миниатюра мактаби номи билан машҳурдир. Марказий Осиё минатюралари маҳаллий анъ-аналар билан уйғунлаштирилган, европалик рассомларнинг Ҳиндистонга олиб келинган асарларининг айрим хусусиятларини ҳам ўзида акс эттиргани билан ажралиб туради. Ҳумоюн саройи (Кобул)да тўпланган асли термизлик Мир Саид Али бошчилигидаги рас-сомлар гуруҳи 1555 й. Ҳин-дистонга келиб янги миниатюра мактабига асос солдилар. Бу мактаб вакиллари Агра, Деҳли, Лоҳур каби пойтахт шаҳарларда яшаб ижод қилган. Акбар шоҳ даври (1556—1605)да шаклланган, Жаҳонгир (1605-1627) ҳамда Шоҳ Жаҳон (1628—58) даврларида ва ундан кейин тараққий этиб, юксак даражага кўтарилган. «Қиссаи Амир «Баҳром сариқ қасрда» (Низомийнинг «Ҳафт пайкар» асарига ишланган миниатюра, 17- а.).
Ҳамза» (1557—72, 56 х 71 см ўлчамдаги матога 1400 та расмлар ишланган), «Бобурнома», «Маҳабҳарата», «Рамаяна», «Жоме ут-таворих», «Акбар-нома», шоирлар Низомий, Амир Хус-рав Деҳлавий ҳамда Алишер Навоийнинг «Хамса» асарларига кўплаб мўъжаз расмлар ишланган. Аб-дусамад Шерозий («Ширин қалам»), Дасвантҳ, Басован, Фаррухбек, Абул Ҳасан («Нодир уззамон»), Устод Ман-сур («Нодир ул-аср») ва б. шу даврларда ижод этган. Портрет санъати ривожланди, инсон, унинг юзи аниқ тасвирлана бошланди, асарларда жонли ўткир характерлар ўз аксини топди. Миниатюра санъати дастгоҳ санъатига яқинлашди, алоҳида мустақил мавзуларда асарлар яратилди, юксак даражадаги мукаммал лавҳалар ва порт-ретлар юзага келди, ўсимлик, ҳайво-нот ва қушлар акс этган тасвирларда Устоз Мансурнинг юксак маҳорати намоён бўлди. 17-а. охири — 18-а. бошида асарлар мавзуида асосан севги са\- налари, учрашувлар алоҳида ўрин тутди; халқчил, турли ижтимоий гуруҳлар ҳаёти ва манфаати ўз ифодасини топди. 18-а. дан бошлаб бу мактаб Ҳин-дистоннинг турли ҳудудларила ривожланди, шу ердаги бошқа маҳаллий миниатюра мактаблари (Декан, Пахари ва б.) ривожига катта таъсир кўрсатди.
Декан мактаби (16—17-а.лар ) Ҳиндистоннинг жан.даги маданият марказларида қад. деворий рассомлик анъаналари Марказий Осиё, Эрон ва турк миниатюралари билан ўзаро уйғунлаштирилиши натижасида вужудга келган. Асосан Аҳмаднагар, Бижапур, Бханда каби йирик шаҳарларда тараққий этган, расмларда шу ҳудуд ҳукм-дорлари ва йирик шахслари ҳаёти ўз аксини топган, уларда Бобурийлар миниатюра мактаби анъаналари ўзига хос тарзда давом эттирилган.
Пахари мактаби («пахари» — айнан «тоғли ҳудуд») Ғарбий Ҳимолайдаги Басоли ва б. марказларда юзага келган. Дастлаб Ражпут мактаби услубига эргашилди. Илк даврларида қўлёзма китобларнинг мазмунига асосланилган, тарихий шахсларни реал акс эттириш, воқеаларни ҳаққоний ифодалашга аҳамият берилган. Воқеалар, кўп шаклли композиниялар шартли манзара заминида ифодаланган. Аста-секин бадиий асарларга алоқаси бўлмаган, мустақил расмлар, айниқса, портретлар ишланди, анималис-тика ривожланди. Кетма-кет «Рагама-ла», «Кришналил», «Рамаяна»га лав-ҳалар яратилди, бу ҳаракатнинг чўққиси Радҳа ва Кришна муҳаббати ва из-тиробларига бағишланган «Гита Говен-да» туркуми бўлди. Манку, Найнсукх, Сансар Чанд ва б. шу мактаб вакилларидир. Расмларда ифодалилйк йўқолиб борди, аммо портрстлар заминдаги манзараларга сингиб кетади.
Ҳ.м.м. ўзининг тараққиёти давомида мавзу ва услубларининг мўллиги билан ажралиб туради, мактаб намоян-далари муҳим лаҳзаларини илгаб олиб, уни абадийга муҳрлай олганлар.
Абдумажид Мадраимов, Равшан Фатхуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.