Hindiston xalq qözğoloni
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com
Hindiston xalq qözğoloni HINDISTON XALQ QÖZĞOLONI, sipohiylar qözgoloni — hind xalqining ingliz mustamlaka-çilariga qarşi ozodlik harakati (1857— 59). Közgolonning asosiy harbiy yadrosi armiya bölgani bois uni sipohiylar qözğoloni deb ham ataşadi. Unda mamlakatning turli tabaqalariga mansub aholi — dehqonlar, hunarmandlar va zodagonlar iştirok etgan. Ingliz mustamlakaçilari Hin-distonni zabt etgaç, unda mahkam örnaşib oliş uçun armiyaga mahalliy aholini jalb qila boşlaganlar. Sipohiylar deb atalmiş hind askarlari tarkibida hindular, musulmonlar va sikhlar mavjud edi. Sipohiylar armiyasining asosiy vazifasi mus-tamlakaçilarning manfaatlarini qöriqlaş, şuningdek, xalq harakatini bostirişdan iborat edi. Inglizlar sipohiilardan qöşni mamlakatlarga qarşi yurişlarda foydalanganlar, bu yurişlarda köp hind askarlari halok bölgan. Inglizlar sipo-hiylarni moddiy, ma'naviy jihatdan kamsitganlar. Ularning maoşi ingliz askarlarinikidan ança kam bölgan, arzimagan bahona bilan ularni qattiq jazolaganlar. Şu sabablarga köra, sipohiylarning sabr kosasi töla boşlagan. Hin-dular sigirni muqaddas deb bilib, uning göştini iste'mol qilmas, musulmonlar uçun çöçqa harom hisoblangan. Sipo-hiylar işlatadigan mil-tiq öqlari sigir va çöçqa yoği bilan moylangan, bu hol qözğolon çiqişining asosiy bahonalaridan biri bölgan. Hind xalqi-* ning deyarli barça tabaqalarida 19-a. örtalarida inglizlarga qarşi norozilik kuçaygan. Sipohiylarning dastlabki çiqişi 1857 y. 10 mayda Mirut ş.da boşlangan. Bengaliya va Panjob örtasidagi hudud qözğolonning markazi bölgan.
Ularning 3 polki aholi va mahalliy sipohiylar yordamida Dehli qal'asini egallagan. KÖzğolonçilar boburiylar sulolasi hukmronligi tiklanganligini e'lon etgan va Bahodirşoh II ni Hindistonning hukmdori sifatida mamlakatni ozod qiliş uçun kuraş çaqirigiga qul qöyişga majbur qilgan. 2 hafta içida butun Şim. Hindiston qözğo-lonçilar qöliga ötgan. Kanpur va Lakhnauda qözğolonçilar katta qöşini yiğilgan. Bu 3 qözğolon markazida alohida-alohida mustaqil hukumatlar tuzilgan. Dehlida Baho-dirşoh II hukumatidan taşqari sipohiylar va şaharliklardan iborat oliy ma'muriy kengaş — jalsa tuzilgan. Dehlidagi qöşinlarga jal-sa a'zosi Baxtxon qömondonlik qilgan. Lekin Dehli va Lakhnaudagi saroy amaldorlaridan tuzilgan hukumat a'zolarining birbiri bilan kelişa olmasligi tufayli, qözğolonçilar örtasida nizolar bölib turgan. Kanpurdagi hukumat boşqaruv apparatini tuzgan, qöşin va aholini oziq-ovqat bilan ta'minlaş çoralarini körgan.
Inglizlar Bengaliya va Panjobni öz qöllarida saqlab qolgan. Bu hududdagi qözğolonlarni, Dekandagi sipo-hiylarning çiqişlarini tezda bos-tirgan. Madras va Bombeydagi sipohiylar qöşinlarini öz tobeliklarida saqlab qolgan. Kalkuttada yirik qöşin töplagan bosqinçilar 1857 y. may oxirida Gang daryosi böylab hujumga ötgan; iyunda Banoras va Ol-lohobodni egallagan. Kanpurdagi Nana Sohib qöşiniga 15—16 iyulda qat-tiq zarba bergan. 4 oylik qamaldan keyin 19 sent. da Dehlini qölga kiritgan. Bahodirşoh II ni Rangunga surgun qilgan. Lakhnau ham 1858 y. 19 martda taslim bölgan.
Şundan söng partizanlik harakati boşlangan. Tantia Topi Jhansi hokimasi Lakşmi Bai bilan birga Kalpi, Kanpur va Gvalior atroflarida uruş olib borgan. Angliya qiroliçasi Vik-toriyaning qözğolonda iştirok etgan barça zodagonlarni avf etganligi töğrisidagi manifesti e'lon etilgai (1858.1.11). Natijala zodagonlar qözgolondan çetlaşgan. Partizanlar harakati 1859 y. apr.da bostirilgan. Közgolonçilar vahşiyena jazolangan.
H.x.q.da ingliz mustamlakaçilarining har tomonlama qöli baland kelgan. Ular iqtisodiy, siyosiy-ijti-moiy va harbiy jihatdan hind qöşinlaridan ustunligi sababli qözğolonçilar mağlubiyatga uçragam. Qözgolon yengilsala, inglizlar Hindistondagi siyosatlarini özgar-tirişga majbur bölgan. Ost-Indiya kompaniyasi tugatilgan, Hindiston bevosita Angliya hukumatining nazoratiga ötgan.
Ad..Osipov A.M., Velikoye vosstaniye v Iplii, 1X57-1859, M.. 1957; Ğissov T.Ğ., Hindistonning yangi tarixi, T.. 1999.
Temur Ğiyosov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИНДИСТОН ХАЛҚ ҚЎЗҒОЛОНИ, сипоҳийлар қўзголони — ҳинд халқининг инглиз мустамлака-чиларига қарши озодлик ҳаракати (1857— 59). Кўзголоннинг асосий ҳарбий ядроси армия бўлгани боис уни сипоҳийлар қўзғолони деб ҳам аташади. Унда мамлакатнинг турли табақаларига мансуб аҳоли — деҳқонлар, ҳунармандлар ва зодагонлар иштирок этган. Инглиз мустамлакачилари Ҳин-дистонни забт этгач, унда маҳкам ўрнашиб олиш учун армияга маҳаллий аҳолини жалб қила бошлаганлар. Сипоҳийлар деб аталмиш ҳинд аскарлари таркибида ҳиндулар, мусулмонлар ва сикҳлар мавжуд эди. Сипоҳийлар армиясининг асосий вазифаси мус-тамлакачиларнинг манфаатларини қўриқлаш, шунингдек, халқ ҳаракатини бостиришдан иборат эди. Инглизлар сипоҳиилардан қўшни мамлакатларга қарши юришларда фойдаланганлар, бу юришларда кўп ҳинд аскарлари ҳалок бўлган. Инглизлар сипо-ҳийларни моддий, маънавий жиҳатдан камситганлар. Уларнинг маоши инглиз аскарлариникидан анча кам бўлган, арзимаган баҳона билан уларни қаттиқ жазолаганлар. Шу сабабларга кўра, сипоҳийларнинг сабр косаси тўла бошлаган. Ҳин-дулар сигирни муқаддас деб билиб, унинг гўштини истеъмол қилмас, мусулмонлар учун чўчқа ҳаром ҳисобланган. Сипо-ҳийлар ишлатадиган мил-тиқ ўқлари сигир ва чўчқа ёғи билан мойланган, бу ҳол қўзғолон чиқишининг асосий баҳоналаридан бири бўлган. Ҳинд халқи-* нинг деярли барча табақаларида 19-а. ўрталарида инглизларга қарши норозилик кучайган. Сипоҳийларнинг дастлабки чиқиши 1857 й. 10 майда Мирут ш.да бошланган. Бенгалия ва Панжоб ўртасидаги ҳудуд қўзғолоннинг маркази бўлган.
Уларнинг 3 полки аҳоли ва маҳаллий сипоҳийлар ёрдамида Деҳли қалъасини эгаллаган. КЎзғолончилар бобурийлар сулоласи ҳукмронлиги тикланганлигини эълон этган ва Баҳодиршоҳ II ни Ҳиндистоннинг ҳукмдори сифатида мамлакатни озод қилиш учун кураш чақиригига қул қўйишга мажбур қилган. 2 ҳафта ичида бутун Шим. Ҳиндистон қўзғо-лончилар қўлига ўтган. Канпур ва Лакҳнауда қўзғолончилар катта қўшини йиғилган. Бу 3 қўзғолон марказида алоҳида-алоҳида мустақил ҳукуматлар тузилган. Деҳлида Баҳо-диршоҳ II ҳукуматидан ташқари сипоҳийлар ва шаҳарликлардан иборат олий маъмурий кенгаш — жалса тузилган. Деҳлидаги қўшинларга жал-са аъзоси Бахтхон қўмондонлик қилган. Лекин Деҳли ва Лакҳнаудаги сарой амалдорларидан тузилган ҳукумат аъзоларининг бирбири билан келиша олмаслиги туфайли, қўзғолончилар ўртасида низолар бўлиб турган. Канпурдаги ҳукумат бошқарув аппаратини тузган, қўшин ва аҳолини озиқ-овқат билан таъминлаш чораларини кўрган.
Инглизлар Бенгалия ва Панжобни ўз қўлларида сақлаб қолган. Бу ҳудуддаги қўзғолонларни, Декандаги сипо-ҳийларнинг чиқишларини тезда бос-тирган. Мадрас ва Бомбейдаги сипоҳийлар қўшинларини ўз тобеликларида сақлаб қолган. Калькуттада йирик қўшин тўплаган босқинчилар 1857 й. май охирида Ганг дарёси бўйлаб ҳужумга ўтган; июнда Банорас ва Ол-лоҳободни эгаллаган. Канпурдаги Нана Соҳиб қўшинига 15—16 июлда қат-тиқ зарба берган. 4 ойлик қамалдан кейин 19 сент. да Деҳлини қўлга киритган. Баҳодиршоҳ II ни Рангунга сургун қилган. Лакҳнау ҳам 1858 й. 19 мартда таслим бўлган.
Шундан сўнг партизанлик ҳаракати бошланган. Тантиа Топи Жҳанси ҳокимаси Лакшми Баи билан бирга Калпи, Канпур ва Гвалиор атрофларида уруш олиб борган. Англия қироличаси Вик-ториянинг қўзғолонда иштирок этган барча зодагонларни авф этганлиги тўғрисидаги манифести эълон этилгаи (1858.1.11). Натижала зодагонлар қўзголондан четлашган. Партизанлар ҳаракати 1859 й. апр.да бостирилган. Кўзголончилар ваҳшиена жазоланган.
Ҳ.х.қ.да инглиз мустамлакачиларининг ҳар томонлама қўли баланд келган. Улар иқтисодий, сиёсий-ижти-моий ва ҳарбий жиҳатдан ҳинд қўшинларидан устунлиги сабабли қўзғолончилар мағлубиятга учрагам. Қўзголон енгилсала, инглизлар Ҳиндистондаги сиёсатларини ўзгар-тиришга мажбур бўлган. Ост-Индия компанияси тугатилган, Ҳиндистон бевосита Англия ҳукуматининг назоратига ўтган.
Ад..Осипов А.М., Великое восстание в Иплии, 1X57-1859, М.. 1957; Ғиссов Т.Ғ., Ҳиндистоннинг янги тарихи, Т.. 1999.
Темур Ғиёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.