Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Hindixitoy

    Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167-b. — ziyouz.com

    Hindixitoy - Osiyoning jan.- şarqiy qismidagi yarim orol. Mayd. 2 mln. km2. Ğarbda Bengaliya qöltiği, Andaman dengizi va Malakka böğozi, jan. va şarqda Jan. Xitoy dengizi va uning Siam va Bakbo qöltiqlari b-n çegaralangan. Şim. çegarasi şartli ravişda Gang va Brahmaputra daryolari deltalari bilan Xongxa daryosi deltasidan ötkazilgan. Jan. uçi Kra böynidan jan. ga çözilgan Malakka ya.o.dan iborat. Şarqiy qirğoqlari kam parçalangan, ğarbida qöltiq, orol köp. Yer yuzasi, asosan, toğli, meridian böylab çözilgan tizmalardan iborat. Ğarbiy qismidagi Arakan toğlari (eng baland joyi 3053 m, Viktoriya çöqqisi), markazidagi Şan toğligi va şarqidagi Annam toğlari keng pasttekislik (Iravadi, Menam, Kam-bodja) va platolar (Korat) bilan bölingan. Karst keng tarqalgan. Pasttekisliklar, asosan, allyuvial va köl yotqiziqlaridan tuzilgan. Foydali qazilmalardan qalay va volframning yirik konlari topilgan. Iqlimi subekvatorial mussonli, Malakka ya.o.da ekvatorial iqlim. Örtaça t-ra tekisliklarda 20° dan pastga tuşmaydi, bahor va yoz oylarida 27—30°gaça köta-riladi, toğlarda 15° gaça. Şamolga röpara garbiy yon bağirlarida yillik yoğin 2500—3000 mm, asosan, yozda yoğadi. Içki r-nlarda 1000 mm gaça, şarqiy sohilida 2000 mm gaça (aso-san, qişda yoğadi). Şim.dagi toğ tepalarida qor yoğadi. Daryolari sersuv, yozda tölib oqadi. Eng yiriklari: mekong, Iravadi, Saluin, Menam-Çao-Praya. Suvidan suğorişda keng foydalaniladi. Eng katta köli — Tonlesap. H.ning sernam toğli hududlarida doim yaşil tropik örmonlar, dengiz sohillari va deltalarda mangra örmonlari, içki r-nlarda barg tökuvçi tropik örmonlar va butazorlar bor. Tekislik qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Asosiy ekini — şoli. malakka ya.o.da kauçukli ösimliklar plantatsiyalari barpo qilingan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ҲИНДИХИТОЙ - Осиёнинг жан.- шарқий қисмидаги ярим орол. Майд. 2 млн. км2. Ғарбда Бенгалия қўлтиғи, Андаман денгизи ва Малакка бўғози, жан. ва шарқда Жан. Хитой денгизи ва унинг Сиам ва Бакбо қўлтиқлари б-н чегараланган. Шим. чегараси шартли равишда Ганг ва Браҳмапутра дарёлари дельталари билан Хонгха дарёси дельтасидан ўтказилган. Жан. учи Кра бўйнидан жан. га чўзилган Малакка я.о.дан иборат. Шарқий қирғоқлари кам парчаланган, ғарбида қўлтиқ, орол кўп. Ер юзаси, асосан, тоғли, меридиан бўйлаб чўзилган тизмалардан иборат. Ғарбий қисмидаги Аракан тоғлари (энг баланд жойи 3053 м, Виктория чўққиси), марказидаги Шан тоғлиги ва шарқидаги Аннам тоғлари кенг пасттекислик (Иравади, Менам, Кам-боджа) ва платолар (Корат) билан бўлинган. Карст кенг тарқалган. Пасттекисликлар, асосан, аллювиал ва кўл ётқизиқларидан тузилган. Фойдали қазилмалардан қалай ва вольфрамнинг йирик конлари топилган. Иқлими субэкваториал муссонли, Малакка я.о.да экваториал иқлим. Ўртача т-ра текисликларда 20° дан пастга тушмайди, баҳор ва ёз ойларида 27—30°гача кўта-рилади, тоғларда 15° гача. Шамолга рўпара гарбий ён бағирларида йиллик ёғин 2500—3000 мм, асосан, ёзда ёғади. Ички р-нларда 1000 мм гача, шарқий соҳилида 2000 мм гача (асо-сан, қишда ёғади). Шим.даги тоғ тепаларида қор ёғади. Дарёлари серсув, ёзда тўлиб оқади. Энг йириклари: меконг, Иравади, Салуин, Менам-Чао-Прая. Сувидан суғоришда кенг фойдаланилади. Энг катта кўли — Тонлесап. Ҳ.нинг сернам тоғли ҳудудларида доим яшил тропик ўрмонлар, денгиз соҳиллари ва дельталарда мангра ўрмонлари, ички р-нларда барг тўкувчи тропик ўрмонлар ва бутазорлар бор. Текислик қисми экинзорларга айлантирилган. Асосий экини — шоли. малакка я.о.да каучукли ўсимликлар плантациялари барпо қилинган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.