Hinduiylik

Hinduiylik HINDUIYLIK, hinduizm -dunyoda keng tarqalgan dinlardan biri. H.ga e'tiqod qiluvçilar asosan Hindistonda (95% ga yaqini) yaşaydi, Pokiston, Bangladeş, Nepal, Şri Lankada, şuningdek, Jan. Afrikada, Jan.- şarqiy Osiyoda ham uçraydi. H.ka 780 mln. kişi e'tiqod qiladi (2003). Milodning 1-ming yilligida şakllangan. H. veda dini va brahmanizm rivojlanişi va unga keyinçalik xalq e'tiqodi, urf-odatlari, marosimlari singib ketişi jarayonida paydo bölgan. Örta asrlarda hukmron mafku-raga aylangan.

H.ning asosida jonning yangi şaklga kirişi (sansara) haqidagi ta'limot yotadi. Unga köra, kişi ölgandan keyin joni (ruhi) yangi ösimlik, hayvon yoki inson tanasiga kirib oladi va qayta tuğiladi. Yangi ruhning qay darajada bölişi karma qonuniga, ya'ni kişining hayot davridagi xulq-atvori, xatti-harakatiga boğliq. H.ning asosiy maqsadi — in-sonni mana şu qayta tuğiliş zanjiridan, azob-uqubatidan halos qiliş, ya'ni mokşaga erişiş. H.dagi turli diniy-falsafiy ta'limotlar mokşaga erişişning yöllari va vositalarini işlab çiqdilar. Xususan, vedanta H.ka falsafiy asos bölib xizmat qildi. H.ka e'tiqod qiluvçilar qaysi kastaga mansubligiga qarab diniy rasm-rusumlarni bajarişda farqlanadi. Ular vafot etganlarida yerga kömilmaydi, balki olovda kuydiriladi. H.ga köra şunday qilinsa marh-um poklanadi, gunohlari bu dunyoda qoladi. Olov u dunyoga gunohlardan xoli bölgan jonning özini olib ketadi. Bu dinning aqidalariga köra, odamzot yaratilişidayoq ijtimoiy jihatdan tengsiz yaratilgan. Şuning uçun bu tengsizlikni real hayotda tugatişning iloji yöq. Çunki unga ta'sir etişga qodir bölgan kuçning özi yöq. H.da ajdodlar ruhiga topiniş alohida örin tutadi. Vafot etgan ajdod xudoga tenglaştiriladi. Ajdodlar ruhi bu dunyoda yaşayotgan qarindoş-uruğlarini qöriqlaydi, ularning oilasi va hayotini muhofaza qiladi.

H.ning muqaddas kitobi vedalar, «Mahobxarata» (ayniqsa uning «Bahagavadgita» va «Ramayana» qismlari) va b. H.da asosiy xudolar — Şiva, Vişnu, Brahmaga siğiniladi. Ularning körinişi sifatida köplab mahalliy xudolar e'tirof etiladi. H.da toğlar, daryolar (xususan, Gang), ösimlik (mas, nilufar), hayvonlar (maymun, fil, ilon va ayniqsa, sigir) muqaddas sanaladi va ularga topiniladi. turli ğayritabiiy hodisalar ham siğiniş obyekti hisoblanadi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, uylardagi mehroblar yonida, muqaddas joylarda ado etiladi. Hozirgi H. 2 oqim — vişnuizm va şivaizm şaklida mavjud.