Hiqildoq
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182-b. — ziyouz.com
Hiqildoq (agupx) — nafas yölining burun böşliğidan keyingi qismi bölib, ovoz hosil qiliş vazifasini ham bajaradi. H. havoning traxeyaga ötişini ta'minlaydi va unga qattiq, suyuq moddalar tuşişiga tösqinlik qiladi. Havo burun böşli-ğidan ötganda isiydi, tozalanadi, namlanadi, avval halqumning burun-halqum qismiga, keyin oğiz qismiga va nihoyat, H.qa yetib boradi. Lekin oğiz bilan nafas olganda ham havo oğiz böşliğidan H.qa yetib boradi, bunda havo isimaydi va tozalanmaydi, şuning uçun burundan nafas oliş töğri va foydali.
H. böyinning old tomonida joylaşganidan H. döngi ayniqsa ozğin erkaklarda aniq körinib turadi, uni kekirdak olmasi deyiladi.
Odam gapirganda, yötalganda, aşula aytganda H. oson harakatlanadi. H. tok, (uzuksimon, qalqonsimon) va juft (çömiçsimon, şoxsimon) toğaylarning boylamlar, muskullar yordamida özaro birikişidan vujudga keladi.
H.da ovoz boylamlari joylaşgan bölib, ular nafas olganda qattiqyoki sekin gapirganda muayyan holatni egallaydi, bunda ovoz yoriği goh ken-gayib, goh torayadi. H.ning jinsiy farqi juda barvaqt ma'lum böladi; 3—7 yaşar qizlarning hiqildoği şu yoşdagi öğil bolalarnikiga qaraganda kiçik va kalta, bu farq ayniqsa baloğat yoşiga yetganda yaqqol közga taşlanadi. H.ning şakli va tuzilişi içki sekretsiya bezlarining faoliyati ta'sirida özgaradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИҚИЛДОҚ (Ьагупх) — нафас йўлининг бурун бўшлиғидан кейинги қисми бўлиб, овоз ҳосил қилиш вазифасини ҳам бажаради. Ҳ. ҳавонинг трахеяга ўтишини таъминлайди ва унга қаттиқ, суюқ моддалар тушишига тўсқинлик қилади. Ҳаво бурун бўшли-ғидан ўтганда исийди, тозаланади, намланади, аввал ҳалқумнинг бурун-ҳалқум қисмига, кейин оғиз қисмига ва ниҳоят, Ҳ.қа етиб боради. Лекин оғиз билан нафас олганда ҳам ҳаво оғиз бўшлиғидан Ҳ.қа етиб боради, бунда ҳаво исимайди ва тозаланмайди, шунинг учун бурундан нафас олиш тўғри ва фойдали.
Ҳ. бўйиннинг олд томонида жойлашганидан Ҳ. дўнги айниқса озғин эркакларда аниқ кўриниб туради, уни кекирдак олмаси дейилади.
Одам гапирганда, йўталганда, ашула айтганда Ҳ. осон ҳаракатланади. Ҳ. ток, (узуксимон, қалқонсимон) ва жуфт (чўмичсимон, шохсимон) тоғайларнинг бойламлар, мускуллар ёрдамида ўзаро бирикишидан вужудга келади.
Ҳ.да овоз бойламлари жойлашган бўлиб, улар нафас олганда қаттиқёки секин гапирганда муайян ҳолатни эгаллайди, бунда овоз ёриғи гоҳ кен-гайиб, гоҳ тораяди. Ҳ.нинг жинсий фарқи жуда барвақт маълум бўлади; 3—7 яшар қизларнинг ҳиқилдоғи шу ёшдаги ўғил болаларникига қараганда кичик ва калта, бу фарқ айниқса балоғат ёшига етганда яққол кўзга ташланади. Ҳ.нинг шакли ва тузилиши ички секреция безларининг фаолияти таъсирида ўзгаради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.