Hirot miniatyura maktabi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com
Hirot miniatyura maktabi -15-a.da Hirotda şakllangan tasviriy san'at (miniatyura)şş uslub. 20—30-y. larda Şohrux saroyida qölyozma kitoblar tayyorlanadigan ustaxonasi bölgan kitobxona yuzaga kelgaç, u yerda adabiy va tarixiy mazmundagi qölyozmalarni bezovçi musavvirlar, xattotlar, naqqoş, muzahhib va b. töplandi. Ularga şahzoda Boysunğur Mir-zo homiylik qilgan. 15- a. 1-yarmida yaratilgan miniatyura asarlari badi-iy-tasviriy usulining nafisligi, boy koloriti, tinimsiz izlanuvçanligi va oqibat natijada turğun kompozitsiyalar va tasviriy qoidalarining puxta işlanganligi bilan ajralib turadi. An'anaviy mavzular orasida majlis, jang, ov, sevişganlar uçraşuvi, donolar suhbati, qahramonlar jasorati va b. yetakçi örin tutadi. Mir Xalil, Ğiyosiddin (Xitoydagi elçixonada işlagan), Xöja musavvir va b. ustalar tomonidan yaratilgan asarlar orasida «Şohnoma» (1429/ 30, Tehrondagi Guliston muzeyida), «Kalila va Dimna» (1429, 1430, istanbuldagi Töpqopu saroy kutubxonasida), Nizomiyning «Xamsa» (1431, Ermitajda; 1445, Töpqopu saroy kutubxonasida) asarlar qölyozmalari maşhur. 15-a. 2-yarmida Husayn Boyqaro va Alişer Navoiy homiyligi tufayli H.m.m. öz taraqqiyotining yuqori çöqqisiga kötarildi. Bu davrda rasm va ranglar uyğunligi tuzili-şining mohir ustalari bölgan mirak Naqqoş, Xöja Muhammad naqqoş, Xöja Ali al-musavvir, Şoh Muzaf-far kabilar ijod qildi; ijodiy kamolot çöqqisi Kamoliddin Behzod böldi. Uning ijodida bu maktabning jöşqin, harakat va detallarga boy kompozitsiyalardan his-tuyğularni ifodalaş usuliga, şuningdek, port-ret janriga ötişdek taraqqiyot yöli öz ifodasini topdi. Uning har bir yaratgan asari, şoh asar edi; zamondoşlari uning asarlarini badiiy mukammalligi, öta hayotiyligi va haq-qoniyligi uçun qadrladi. Behzod rah-barligida şogirdlarning butun bir avlodi yetişib çiqdi: Darveş Muhammad, Maqsud, Mulla Yusuf, origi-nal kompozitsiyalari, mahorati bilan ustozidan qolişmaydigan Qosim Ali va b. tomonidan Navoiyning «Sab'ai sayyor» (1485, Oksforddagi Bodli kutubxonasida), Sa'diyning «Guliston» (1486, Parijdagi Rotşild majmu-asida), Nizomiyning «Xamsa» (1494/ 95, Britaniya muzeyida), Dehlaviyning «Haşt bihişt» (1496/97, Töpqo-pu saroy kutubxonasida) va b. bir qator qulyozmalar bezatildi, alohida mini-atyuralar (Sulton Husayn, Şayboniyxon, Jomiy, Xatifiy va b. portretlar) yaratildi.
H.m.m.ning öziga xosligi — qölyozmalarni bezaş uçun ajratilgan sahnalar iştirokçilarining tanlab olinişi bilan boğliq. Kompozitsiyada iştirokçilar doira şaklida joylaştirilişi ham aynan uşbu maktabga xos an'ana. H.m.m. vakillari geo-metriya, falsafa, adabiyot va b. sohalardan ham xabardor bölib, miniatyu-ralaridagi me'morlik koşinlari, Me'roj» (Amir Xusrav va Xasan Dehlaviyningterma «Devon»iga işlangan, 1551). gilam, kandakorlik, kulolçilik, liboslarga işlangan naqşlar aniq va işonarli qilib tasvirlagan. Maz-kur maktabning yana bir xususiyati — Xitoy tasviriy san'atining ba'zi ifodaviy unsurlaridan ijodiy foydalanişdan iborat (Xitoy ipaklari-da, miniatyura va laklangan qutiçalarga işlangan «jimjimador bulut» tasviri Hirot miniatyuralarida köp uçraydi va h.k.). Ranglarni tanlaş borasida ham bu maktab K.Behzod boşlab bergan an'analariga ega. Hirotlik musavvirlar ranglarni ramziy va ifodaviy talqin etili-şida köproq şoir izidan borişga harakat qiladilar.
H.m.m. boşqa badiiy markazlar (jumladan, Buxoro miniatyura makpga-bi, Samarqand miniatyura maktabi, Tabriz miniatyura maktabi va b.)ning rivoji (jumladan, ularning musav-virlari ijodi)ga katta ta'sir etdi. Bu maktab vakillari yaratgan asarlar jahon badiiy merosiga bebaho hissa bölib qöşildi.
Ravşan Fatxullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИРОТ МИНИАТЮРА МАКТАБИ -15-а.да Ҳиротда шаклланган тасвирий санъат (миниатюра)шш услуб. 20—30-й. ларда Шоҳрух саройида қўлёзма китоблар тайёрланадиган устахонаси бўлган китобхона юзага келгач, у ерда адабий ва тарихий мазмундаги қўлёзмаларни безовчи мусаввирлар, хаттотлар, наққош, музаҳҳиб ва б. тўпланди. Уларга шаҳзода Бойсунғур Мир-зо ҳомийлик қилган. 15- а. 1-ярмида яратилган миниатюра асарлари бади-ий-тасвирий усулининг нафислиги, бой колорити, тинимсиз изланувчанлиги ва оқибат натижада турғун композициялар ва тасвирий қоидаларининг пухта ишланганлиги билан ажралиб туради. Анъанавий мавзулар орасида мажлис, жанг, ов, севишганлар учрашуви, донолар суҳбати, қаҳрамонлар жасорати ва б. етакчи ўрин тутади. Мир Халил, Ғиёсиддин (Хитойдаги элчихонада ишлаган), Хўжа мусаввир ва б. усталар томонидан яратилган асарлар орасида «Шоҳнома» (1429/ 30, Теҳрондаги Гулистон музейида), «Калила ва Димна» (1429, 1430, истанбулдаги Тўпқопу сарой кутубхонасида), Низомийнинг «Хамса» (1431, Эрмитажда; 1445, Тўпқопу сарой кутубхонасида) асарлар қўлёзмалари машҳур. 15-а. 2-ярмида Ҳусайн Бойқаро ва Алишер Навоий ҳомийлиги туфайли Ҳ.м.м. ўз тараққиётининг юқори чўққисига кўтарилди. Бу даврда расм ва ранглар уйғунлиги тузили-шининг моҳир усталари бўлган мирак Наққош, Хўжа Муҳаммад наққош, Хўжа Али ал-мусаввир, Шоҳ Музаф-фар кабилар ижод қилди; ижодий камолот чўққиси Камолиддин Беҳзод бўлди. Унинг ижодида бу мактабнинг жўшқин, ҳаракат ва деталларга бой композициялардан ҳис-туйғуларни ифодалаш усулига, шунингдек, порт-рет жанрига ўтишдек тараққиёт йўли ўз ифодасини топди. Унинг ҳар бир яратган асари, шоҳ асар эди; замондошлари унинг асарларини бадиий мукаммаллиги, ўта ҳаётийлиги ва ҳақ-қонийлиги учун қадрлади. Беҳзод раҳ-барлигида шогирдларнинг бутун бир авлоди етишиб чиқди: Дарвеш Муҳаммад, Мақсуд, Мулла Юсуф, ориги-нал композициялари, маҳорати билан устозидан қолишмайдиган Қосим Али ва б. томонидан Навоийнинг «Сабъаи сайёр» (1485, Оксфорддаги Бодли кутубхонасида), Саъдийнинг «Гулистон» (1486, Париждаги Ротшильд мажму-асида), Низомийнинг «Хамса» (1494/ 95, Британия музейида), Деҳлавийнинг «Ҳашт биҳишт» (1496/97, Тўпқо-пу сарой кутубхонасида) ва б. бир қатор қулёзмалар безатилди, алоҳида мини-атюралар (Султон Ҳусайн, Шайбонийхон, Жомий, Хатифий ва б. портретлар) яратилди.
Ҳ.м.м.нинг ўзига хослиги — қўлёзмаларни безаш учун ажратилган саҳналар иштирокчиларининг танлаб олиниши билан боғлиқ. Композицияда иштирокчилар доира шаклида жойлаштирилиши ҳам айнан ушбу мактабга хос анъана. Ҳ.м.м. вакиллари гео-метрия, фалсафа, адабиёт ва б. соҳалардан ҳам хабардор бўлиб, миниатю-раларидаги меъморлик кошинлари, Меърож» (Амир Хусрав ва Хасан Деҳлавийнингтерма «Девон»ига ишланган, 1551). гилам, кандакорлик, кулолчилик, либосларга ишланган нақшлар аниқ ва ишонарли қилиб тасвирлаган. Маз-кур мактабнинг яна бир хусусияти — Хитой тасвирий санъатининг баъзи ифодавий унсурларидан ижодий фойдаланишдан иборат (Хитой ипаклари-да, миниатюра ва лакланган қутичаларга ишланган «жимжимадор булут» тасвири Ҳирот миниатюраларида кўп учрайди ва ҳ.к.). Рангларни танлаш борасида ҳам бу мактаб К.Беҳзод бошлаб берган анъаналарига эга. Ҳиротлик мусаввирлар рангларни рамзий ва ифодавий талқин этили-шида кўпроқ шоир изидан боришга ҳаракат қиладилар.
Ҳ.м.м. бошқа бадиий марказлар (жумладан, Бухоро миниатюра макпга-би, Самарқанд миниатюра мактаби, Табриз миниатюра мактаби ва б.)нинг ривожи (жумладан, уларнинг мусав-вирлари ижоди)га катта таъсир этди. Бу мактаб вакиллари яратган асарлар жаҳон бадиий меросига бебаҳо ҳисса бўлиб қўшилди.
Равшан Фатхуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.