Hisoblaş texnikasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176-b. — ziyouz.com
Hisoblaş texnikasi - hisoblaş jarayonlarini, axborotlarni töplaş, saqlaş va uzatiş masalalarini hal qilişni mexanizatsiyalaştiriş va avtomatlaştiriş vositalari majmui; texnikannng hisoblaş maşinalari va qurilmalarini işlab çiqiş, tayyorlaş va işlatiş bilan şuğullanadigan tarmoği. Vaqtni hisoblaş, yer maydonlarining sathini aniqlaş, savdo-sotiq hisoblari va b. yumuşlar bilan boğliq masalalar qadimdan ma'lum. Hisoblaşlarni mexanizatsiyalaştiruvçi dastlabki sodda qurilmalar — abak, xitoy çöti va oddiy hisoblaş masalalarini yeçiş qoidalari mil. av. vujudga kelgan. Neper şkalasi, logarifmik lineyka, B.Paskalning (Fransiya) arifmetik maşinalariga öxşaş hisoblaş qurilmalari 17-a.dayoqma'lum edi. 18— 19-a.lardagi sanoat inqilobi H.t. rivojlanişiga turtki böldi. 1833 y.da ingliz olimi Ç.Bebbij arifmetik va xotira qurilmali dasturli boşqariladigan katta arifmometr — «analitik maşina» loyihasini işlab çiqdi, lekin uning loyihasi 100 y. dan keyingina muhanlislar diqqatini öziga jalb qildi. 1944 y. AK,Ş da elektromagnit releda işlaydigan «MARK-1» dasturli boşqariladigan raqamli hisoblaş maşinasi (RHM) qurildi. 20-a. 40-y.larida dasturli boşqariladigan elektron RHMning yaratilişi H.t. taraqqiyotida keskin buriliş yasadi. Keyinçalik RHMning texnik parametrlari takomillaşti-rilib borildi, ularning işlaş tezligi va xotira hajmi bir neça marta orttirildi. 1950 y.da Ukraina FA akad. S.A.Lebedev rahbarligida birinçi elektron RHM «MESM» (kiçik elektron hisoblaş maşinasi) qurildi. 1953 y.da S.A.Lebedev rahbarligida Aniq mexanika va hisoblaş texnikasi in-tida «BESM» (tez işlaydigan elektron hisoblaş maşinasi) yaratildi. Elektron texnikasining rivojlanişi H.t. ning tez takomilla-şişiga sabab böldi. Dastlabki EHM lari lampali bölgan, keyinçalik ular yarimötkazgiçlardan tayyorlana boşladi. Bunday EHMlarning bir neça avlodi yaratildi. Hozir asosan kompyuterlar işlatiladi (q. Kiber-netika).
Axborotlarni qayta işlaş tizimlarida, kemalar, samolyotlar, kosmik obyektlar va b.ning koordinatlarini tez va aniq belgilaşda, kutubxonalardagi jarayonlarni va bibliografik işlarni mexanizatsiyalaşda, bank, omonat kassalar va b. moliya muassasalarining işlarni markazlaştirişda H.t.dan keng foydalaniladi.
Özbekistonda H.t.ga doir i.t. işlari Kibernetika instituti, Özbekiston milliy un-ti, Toşkent texnika un-tida olib boriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИСОБЛАШ ТЕХНИКАСИ - ҳисоблаш жараёнларини, ахборотларни тўплаш, сақлаш ва узатиш масалаларини ҳал қилишни механизациялаштириш ва автоматлаштириш воситалари мажмуи; техниканннг ҳисоблаш машиналари ва қурилмаларини ишлаб чиқиш, тайёрлаш ва ишлатиш билан шуғулланадиган тармоғи. Вақтни ҳисоблаш, ер майдонларининг сатҳини аниқлаш, савдо-сотиқ ҳисоблари ва б. юмушлар билан боғлиқ масалалар қадимдан маълум. Ҳисоблашларни механизациялаштирувчи дастлабки содда қурилмалар — абак, хитой чўти ва оддий ҳисоблаш масалаларини ечиш қоидалари мил. ав. вужудга келган. Непер шкаласи, логарифмик линейка, Б.Паскалнинг (Франция) арифметик машиналарига ўхшаш ҳисоблаш қурилмалари 17-а.даёқмаълум эди. 18— 19-а.лардаги саноат инқилоби Ҳ.т. ривожланишига туртки бўлди. 1833 й.да инглиз олими Ч.Беббиж арифметик ва хотира қурилмали дастурли бошқариладиган катта арифмометр — «аналитик машина» лойиҳасини ишлаб чиқди, лекин унинг лойиҳаси 100 й. дан кейингина муҳанлислар диққатини ўзига жалб қилди. 1944 й. АК,Ш да электромагнит реледа ишлайдиган «МАРК-1» дастурли бошқариладиган рақамли ҳисоблаш машинаси (РҲМ) қурилди. 20-а. 40-й.ларида дастурли бошқариладиган электрон РҲМнинг яратилиши Ҳ.т. тараққиётида кескин бурилиш ясади. Кейинчалик РҲМнинг техник параметрлари такомиллашти-рилиб борилди, уларнинг ишлаш тезлиги ва хотира ҳажми бир неча марта орттирилди. 1950 й.да Украина ФА акад. С.А.Лебедев раҳбарлигида биринчи электрон РҲМ «МЭСМ» (кичик электрон ҳисоблаш машинаси) қурилди. 1953 й.да С.А.Лебедев раҳбарлигида Аниқ механика ва ҳисоблаш техникаси ин-тида «БЭСМ» (тез ишлайдиган электрон ҳисоблаш машинаси) яратилди. Электрон техникасининг ривожланиши Ҳ.т. нинг тез такомилла-шишига сабаб бўлди. Дастлабки ЭҲМ лари лампали бўлган, кейинчалик улар яримўтказгичлардан тайёрлана бошлади. Бундай ЭҲМларнинг бир неча авлоди яратилди. Ҳозир асосан компьютерлар ишлатилади (қ. Кибер-нетика).
Ахборотларни қайта ишлаш тизимларида, кемалар, самолётлар, космик объектлар ва б.нинг координатларини тез ва аниқ белгилашда, кутубхоналардаги жараёнларни ва библиографик ишларни механизациялашда, банк, омонат кассалар ва б. молия муассасаларининг ишларни марказлаштиришда Ҳ.т.дан кенг фойдаланилади.
Ўзбекистонда Ҳ.т.га доир и.т. ишлари Кибернетика институти, Ўзбекистон миллий ун-ти, Тошкент техника ун-тида олиб борилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.