Hisor-Olay toğlari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–180-b. — ziyouz.com
Hisor-Olay toğlari - Örta Osiyodagi toğ sistemasi. Şim.da Farğona botiği, jan.da Pomir toğlari va Afğon-Tojikiston botiği, ğarbda Qizilqum çöli, şarqda esa Farğona va Qaqşal tizmalarining jan.-şarqiy qismi bilan çegaradoş. Tarkibiga Olay tizmasi, Turkiston tizmasi, Nurota toğlari, Zarafşon tizmasi va Hisor tizmasi kiradi. Ular bir-biridan kiçik tektonik botiqlar va daryo vodiylari bilan ajralgan va bir qança tarmokdardan taşkil topgan. H.-O.t.ning şarqiy qismi Qirğiziston, örta qismi Tojikiston va ğarbiy qismi Özbekiston Respublikalari hududida joylaşgan. Barça tizmalar deyarli ken-glik böylab 900 km dan ziyod masofaga çözilgan. H.-O.t. şarkda Olay tizmasi bilan boşlanadi. Tizma şim.dan Farğona botiği, jan.dan Olay botiği bilan çegaralangan va Sirdaryo va Amudaryolarning suvayirğiçidir. Uşbu daryolarning köpgina irmoklari (Vaxş, kofarnihon, Surxondaryo, Oqbura, isfayram, Xöjabaqirğon, Şohimardon va b.) Olay tizmasidan boşlanadi.
H.-O.t. gersin burmalanişi davrida şakllangan va hoz. balandligiga yangi tektonik harakatlar ta'sirida kötarilgan. Tizmalar, asosan, paleozoy davri çökindi, metamorfik va otqindi toğ jinslaridan (slanets. qumtoş, konglomerat, ohaktoş, dolomit, granit, granodiorit va b.) taşkil topgan. Tizmalarni bir-bi-ridan ajratib turgan botikdar, daryo vodiylari hamda Hisorning jan.-ğarbiy tarmokdari yura, bör, paleogen, neogen va törtlamçi davr çökindi toğ jinslaridan tuzilgan.
Tektonik jihatdan H.-O.t. yaxlit yirik antiklinoriyni taşkil qilsa, alohida tizmalar antiklinoriyga mos keladi.
H.-O.t. toğli ölka bölganligi sababli, tizmalar yon bağirlarida balandlik iqlim mintaqalari ifodalangan. Tizmalar etaklaridan yuqoriga tomon iqlim mintaqalari almaşinib boradi. Biroq, ular har qaysi tizmada va ularning yon bağirlari ekspozitsiyalarida har xil balandliklarda joylaşgan. Tizmalarning 350—450 m balandlikkaça bölgan qismlari (toğ etaklari), asosan, çöl va çalaçöl iqlim mintaqasiga mos keladi. Bu minta-qada havo trasining sutkalik va yillik amplitudasi katta, yoğingarçilik miqdori, nisbiy namlik va bulutli kunlar kam. Qiş qisqa, sovuq emas, yoz uzoq vaqt davom etadi. Tizmalarning 1500 m balandlikkaça bölgan qismida daşt iqlim minta-qasi örin olgan.
Iyulning örtaça t-rasi 20—25°, eng yuqori t-ra 35—40°. Toğlarning ğarbida t-ra şarqiy qismiga nisbatan yuqoriroq. Yanv.ning örtaça t-rasi —5°, —7°, eng pas t-ra —25°, —30°. Yillik yoğin 700 mm. Örtaça 1500 m dan 3500 m gaça balandliklarda tipik toğ iqlimi hukm suradi. Bu mintaqada iqlim ança sovuq va nam. Yillik yoğin tiz-malarning ğarb va şim.-ğarbga qaragan qismlarida 1000 mm dan ziyod. Undan yuqori qismida nivalglyatsial mintaqa joylaşgan.
H.-O.t.dan boşlanadiğan barça daryo va soylar Sirdaryo, Amudaryo, zarafşon daryolari havzasiga mansub. Olay, Turkiston, Nurota tizmalarining şim. yon bağirlaridan boşlanadigan hamma daryolar (Qurşab, Oqbu-ra, Aravon, Isfayram, Şohimar-don, Söx, Isfara, Xöjabaqirğon, Oqsuv, Zominsuv, Sangzor va b.) Sirdaryo havzasiga qaraydi. Olay, Turkiston, Zarafşon, Hisor tiz-malarining jan. yon bağirlaridan boşlanuvçi daryolar (Vaxş, Kofarnihon, Surxondaryo, Qaşqadaryo va b.) Amudaryo havzasiga mansub. H.-O.t.dan boşlanuvçi daryolar havzasining yuqori qismlarida köplab muzliklar va doimiy qor qoplamlari mavjud. Daryolar yomğir va mavsumiy qorlar erişidan hamda yer osti suvlaridan töyinadi.
H.-O.t.da kelib çiqişi va katta-kiçikligi turliça bölgan köllar (Iskandarköl, Molguzar, Yaşilköl, Kökköl, Kuçandi, Şalaktama köl, Oqtol, Şaxşibaytköl, Örtadovon, Baqaloq, Suyçiqti, Azarçaşma, Kölikalon, Guşor, Çaldara, buinköl, Nejigan, Nofin, Xurdak, Hazarçaşma va b.) bor.
Tuproq va ösimliklar balandlik mintaqalari böylab tarqalgan. Ularning tarqalişiga tizmalar yon bağirlarining kungay yoki terskayligining ham katta ta'siri bor. Tizmalar etaklarida harorat ança balandligi va kam yoğin tuşganligi tufayli çöl va çalaçöl, daştlarga xos tuproq va ösimliklar tarqalgan. Tizmalarning örtaça baland qismlarida tuproği kulrang va jigarrang tuproqlar. Bu tuproqlarda keng bargli örmonlar ösadi. Olay va Turkiston tizmalarining şim. yon bağirlarida 1900—2000 m dan 3000 m gaça balandliklarda jigarrang, qönğir tuproqlarda arçazor tarqalgan. Arçalar ostida betaga, yugan va b. daşt ösimliklari ösadi.
Dengiz sathidan 2800—3000 m balandliklarda subalp baland toğli mintaqasi joylaşgan bölib, u yerlarda toğ-ötloq-daşt tuproqlari tarqalgan. Bu mintaqada daştlarga xos ösimliklar bilan birga yirik soyabon-gullilardan yugan, kamol, sevçek, ba'zi bir joylarda bularga oq söxta, qönğirboşlar aralaşib ösadi. 3000 m dan balandda alp mintaqasi joylaşgan. Mintaqada toğ-ötloq-daşt yarim torfli tuproqlar uçraydi. Ösimlik qoplami past böyli krio-fit daştlidir. Undan yuqorida sub-nival mintaqa joylaşgan bölib, tuproq, ösimliklar ba'zi yerlarda-gina uçraydi. 3600—4000 m balandliklar nival-glyatsial mintaqadan iborat. Mintaqa katta qismlari yalang qoya, toşloq, qor, muzliklar bilan qoplangan.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИСОР-ОЛАЙ ТОҒЛАРИ - Ўрта Осиёдаги тоғ системаси. Шим.да Фарғона ботиғи, жан.да Помир тоғлари ва Афғон-Тожикистон ботиғи, ғарбда Қизилқум чўли, шарқда эса Фарғона ва Қақшал тизмаларининг жан.-шарқий қисми билан чегарадош. Таркибига Олай тизмаси, Туркистон тизмаси, Нурота тоғлари, Зарафшон тизмаси ва Ҳисор тизмаси киради. Улар бир-биридан кичик тектоник ботиқлар ва дарё водийлари билан ажралган ва бир қанча тармокдардан ташкил топган. Ҳ.-О.т.нинг шарқий қисми Қирғизистон, ўрта қисми Тожикистон ва ғарбий қисми Ўзбекистон Республикалари ҳудудида жойлашган. Барча тизмалар деярли кен-глик бўйлаб 900 км дан зиёд масофага чўзилган. Ҳ.-О.т. шаркда Олай тизмаси билан бошланади. Тизма шим.дан Фарғона ботиғи, жан.дан Олай ботиғи билан чегараланган ва Сирдарё ва Амударёларнинг сувайирғичидир. Ушбу дарёларнинг кўпгина ирмоклари (Вахш, кофарниҳон, Сурхондарё, Оқбура, исфайрам, Хўжабақирғон, Шоҳимардон ва б.) Олай тизмасидан бошланади.
Ҳ.-О.т. герцин бурмаланиши даврида шаклланган ва ҳоз. баландлигига янги тектоник ҳаракатлар таъсирида кўтарилган. Тизмалар, асосан, палеозой даври чўкинди, метаморфик ва отқинди тоғ жинсларидан (сланец. қумтош, конгломерат, оҳактош, доломит, гранит, гранодиорит ва б.) ташкил топган. Тизмаларни бир-би-ридан ажратиб турган ботикдар, дарё водийлари ҳамда Ҳисорнинг жан.-ғарбий тармокдари юра, бўр, палеоген, неоген ва тўртламчи давр чўкинди тоғ жинсларидан тузилган.
Тектоник жиҳатдан Ҳ.-О.т. яхлит йирик антиклинорийни ташкил қилса, алоҳида тизмалар антиклинорийга мос келади.
Ҳ.-О.т. тоғли ўлка бўлганлиги сабабли, тизмалар ён бағирларида баландлик иқлим минтақалари ифодаланган. Тизмалар этакларидан юқорига томон иқлим минтақалари алмашиниб боради. Бироқ, улар ҳар қайси тизмада ва уларнинг ён бағирлари экспозицияларида ҳар хил баландликларда жойлашган. Тизмаларнинг 350—450 м баландликкача бўлган қисмлари (тоғ этаклари), асосан, чўл ва чалачўл иқлим минтақасига мос келади. Бу минта-қада ҳаво трасининг суткалик ва йиллик амплитудаси катта, ёғингарчилик миқдори, нисбий намлик ва булутли кунлар кам. Қиш қисқа, совуқ эмас, ёз узоқ вақт давом этади. Тизмаларнинг 1500 м баландликкача бўлган қисмида дашт иқлим минта-қаси ўрин олган.
Июлнинг ўртача т-раси 20—25°, энг юқори т-ра 35—40°. Тоғларнинг ғарбида т-ра шарқий қисмига нисбатан юқорироқ. Янв.нинг ўртача т-раси —5°, —7°, энг пас т-ра —25°, —30°. Йиллик ёғин 700 мм. Ўртача 1500 м дан 3500 м гача баландликларда типик тоғ иқлими ҳукм суради. Бу минтақада иқлим анча совуқ ва нам. Йиллик ёғин тиз-маларнинг ғарб ва шим.-ғарбга қараган қисмларида 1000 мм дан зиёд. Ундан юқори қисмида нивалгляциал минтақа жойлашган.
Ҳ.-О.т.дан бошланадиған барча дарё ва сойлар Сирдарё, Амударё, зарафшон дарёлари ҳавзасига мансуб. Олай, Туркистон, Нурота тизмаларининг шим. ён бағирларидан бошланадиган ҳамма дарёлар (Қуршаб, Оқбу-ра, Аравон, Исфайрам, Шоҳимар-дон, Сўх, Исфара, Хўжабақирғон, Оқсув, Зоминсув, Сангзор ва б.) Сирдарё ҳавзасига қарайди. Олай, Туркистон, Зарафшон, Ҳисор тиз-маларининг жан. ён бағирларидан бошланувчи дарёлар (Вахш, Кофарниҳон, Сурхондарё, Қашқадарё ва б.) Амударё ҳавзасига мансуб. Ҳ.-О.т.дан бошланувчи дарёлар ҳавзасининг юқори қисмларида кўплаб музликлар ва доимий қор қопламлари мавжуд. Дарёлар ёмғир ва мавсумий қорлар эришидан ҳамда ер ости сувларидан тўйинади.
Ҳ.-О.т.да келиб чиқиши ва катта-кичиклиги турлича бўлган кўллар (Искандаркўл, Молгузар, Яшилкўл, Кўккўл, Кучанди, Шалактама кўл, Оқтол, Шахшибайткўл, Ўртадовон, Бақалоқ, Суйчиқти, Азарчашма, Кўликалон, Гушор, Чалдара, буинкўл, Нежиган, Нофин, Хурдак, Ҳазарчашма ва б.) бор.
Тупроқ ва ўсимликлар баландлик минтақалари бўйлаб тарқалган. Уларнинг тарқалишига тизмалар ён бағирларининг кунгай ёки терскайлигининг ҳам катта таъсири бор. Тизмалар этакларида ҳарорат анча баландлиги ва кам ёғин тушганлиги туфайли чўл ва чалачўл, даштларга хос тупроқ ва ўсимликлар тарқалган. Тизмаларнинг ўртача баланд қисмларида тупроғи кулранг ва жигарранг тупроқлар. Бу тупроқларда кенг баргли ўрмонлар ўсади. Олай ва Туркистон тизмаларининг шим. ён бағирларида 1900—2000 м дан 3000 м гача баландликларда жигарранг, қўнғир тупроқларда арчазор тарқалган. Арчалар остида бетага, юган ва б. дашт ўсимликлари ўсади.
Денгиз сатҳидан 2800—3000 м баландликларда субальп баланд тоғли минтақаси жойлашган бўлиб, у ерларда тоғ-ўтлоқ-дашт тупроқлари тарқалган. Бу минтақада даштларга хос ўсимликлар билан бирга йирик соябон-гуллилардан юган, камол, севчек, баъзи бир жойларда буларга оқ сўхта, қўнғирбошлар аралашиб ўсади. 3000 м дан баландда альп минтақаси жойлашган. Минтақада тоғ-ўтлоқ-дашт ярим торфли тупроқлар учрайди. Ўсимлик қоплами паст бўйли крио-фит даштлидир. Ундан юқорида суб-нивал минтақа жойлашган бўлиб, тупроқ, ўсимликлар баъзи ерларда-гина учрайди. 3600—4000 м баландликлар нивал-гляциал минтақадан иборат. Минтақа катта қисмлари яланг қоя, тошлоқ, қор, музликлар билан қопланган.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.