Hisor vodiysi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com
Hisor vodiysi - Tojikiston Respublikasining ğarbidagi toğlararo botiq. Hisor tizmasining jan. çek-kasi va Bobotoğ bilan Qoratoğning şim. çekkalari orasida. Uz. 115 km. Eng keng joyi 20 km. Bal. 700—1000 m. Jan. dan Afğon — Tojikiston botiğidan deyarli meridian yönaliş böylab çözilgan tizmalar bilan öralgan. Yer yuzasi vodiydan oqib ötuvçi Kofarnihon, Varzob, Duşanba, Xonaka, Iloq va b. daryo terrasalari va yoyilma konuslaridan iborat. Vodiy tektonik botiqda joylaşgan bölib, mezokaynozoy davri çökindi toğ jinslari bilan tölgan. H.v. atrofi toğlar bilan öralganligi sababli iklimi ança yumşoq. Yozi issiq va quruq. qişi qisqa va iliq. Yanv.ning örtaça t-rasi —0,7°, G, iyulniki 28°. Yillik yoğin 500—600 mm. Vodiyda, asosan, töq böz tuproqlar tarqalgan; çöl, çalaçöl va daşt ösimliklari, daryo böylarida turli daraxtlar ösadi. H.v. hududi deyarli özlaştirilgan va bu yerda madaniy lan-dşaftlar keng tarqalgan. Daryolarning quyi qismlaridagi botqoqli töqayzorlar ham quritilib, ekinzorlarğa aylantirilgan. Vodiy yer resurslaridan unumli foydalaniş maqsadida Katta Hisor kanali qurilgan. Paxta, kunjut, galla, poliz ekinlari yetiştiriladi, mevali boğlar barpo qilingan, toğ yon bağirlarining 1200—2000 m balandliklari subtro-pik daştlardan iborat. Butazorlar, daraxtzorlar bor. Özlaştirilgan yerlarida ğalla ekinlari ekiladi, mevali daraxtlar östiriladi, undan balandda subalp va alp ötloqlari uç-raydi. H.v.da Tojikiston Respublikasi poytaxti — Duşanba, şuningdek, Tursunzoda, Vaxdat (sobiq Orjonikidze) ş.lari joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИСОР ВОДИЙСИ - Тожикистон Республикасининг ғарбидаги тоғлараро ботиқ. Ҳисор тизмасининг жан. чек-каси ва Боботоғ билан Қоратоғнинг шим. чеккалари орасида. Уз. 115 км. Энг кенг жойи 20 км. Бал. 700—1000 м. Жан. дан Афғон — Тожикистон ботиғидан деярли меридиан йўналиш бўйлаб чўзилган тизмалар билан ўралган. Ер юзаси водийдан оқиб ўтувчи Кофарниҳон, Варзоб, Душанба, Хонака, Илоқ ва б. дарё террасалари ва ёйилма конусларидан иборат. Водий тектоник ботиқда жойлашган бўлиб, мезокайнозой даври чўкинди тоғ жинслари билан тўлган. Ҳ.в. атрофи тоғлар билан ўралганлиги сабабли иклими анча юмшоқ. Ёзи иссиқ ва қуруқ. қиши қисқа ва илиқ. Янв.нинг ўртача т-раси —0,7°, Г, июлники 28°. Йиллик ёғин 500—600 мм. Водийда, асосан, тўқ бўз тупроқлар тарқалган; чўл, чалачўл ва дашт ўсимликлари, дарё бўйларида турли дарахтлар ўсади. Ҳ.в. ҳудуди деярли ўзлаштирилган ва бу ерда маданий лан-дшафтлар кенг тарқалган. Дарёларнинг қуйи қисмларидаги ботқоқли тўқайзорлар ҳам қуритилиб, экинзорларға айлантирилган. Водий ер ресурсларидан унумли фойдаланиш мақсадида Катта Ҳисор канали қурилган. Пахта, кунжут, галла, полиз экинлари етиштирилади, мевали боғлар барпо қилинган, тоғ ён бағирларининг 1200—2000 м баландликлари субтро-пик даштлардан иборат. Бутазорлар, дарахтзорлар бор. Ўзлаштирилган ерларида ғалла экинлари экилади, мевали дарахтлар ўстирилади, ундан баландда субальп ва альп ўтлоқлари уч-райди. Ҳ.в.да Тожикистон Республикаси пойтахти — Душанба, шунингдек, Турсунзода, Вахдат (собиқ Оржоникидзе) ш.лари жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.