Hissiyot

Hissiyot — şaxsning voqelikdagi narsa va hodisalarga, kişilarga hamda öz-öziga bölgan munosabatlardan kelib çiqadigan keçinmalari. Şaxs tirik mavjudot bölişi bilan birga jamiyat a'zosi hamdir, şuningdek, yakka inson sifatida teva-rak-atrofdagi narsa va hodisalarga munosabatini xolisona aks ettiradi. Inson munosabatlari uning miyasida his-tuyğular, emotsional holatlar, yuksak içki keçinmalar tarzida aks etişi H.ni yuzaga keltiradi. H. tuşunçasi kundalik gurmuşda va ilmiy manbalarda har xil ma'nolarda qöllanadi. Kun-dalik turmuşda H. tuşunçasi örniga sezgilar, anglan-magan mayllar, xohişlar, tilaklar, talablar, maqsadlar atamalaridan foydalaniladi. Ilmiy manbalarda esa, şaxsning ehtiyojini qondiruvçi va unga monelik qiluvçi narsalarga, kişilarga nisbatan öz munosabatini miyasida aks ettiriş ma'nosida qöllanadi. H. bilan emotsiya bir xil ma'noda işlatiliş holatlari ham uçrab turadi. Kişi tana a'zolarida ranglarning özgarişi, lablarning titraşi, kulgi, yiği, ğamginlik, ikkilaniş va b. emotsiya ifodasi hisoblanib, vatanparvarlik, javobgarlik, mas'uliyat. vijdon, sevgi kabi yuksak xislatlarni emotsiya tarkibiga kiritiş ğayritabiiy hodi-sa hisoblanar edi. Uşbu hissiy keçinmalar özining mohiyati, kuç-quvvati, davomiyligi, ta'sirçanligi, yönalganligi bilan bir-biridan keskin farq qiladi. Şu bois ularning muhim farqi şundaki, birinçisi (H.) ijtimoiy, ikkinçisi (emotsiya) xususiy ahamiyat kasb etadi. Şaxsning faoliyati, xulq-atvori, muo-malasi hamda jamiyat uçun ahamiyatli hisoblangan narsa va hodisalarni aks ettiruvçi munosabati H.da mujassamlaşadi. Emotsiya faqat insonlarga emas, mavjudotlarga ham taal-lukli ruhiy holatdir. H. ijtimoiy muhitdagi kişilar tomonidan özlaştirilgan ğoyalar, meyorlar, qonunqoidalar, nizomlar, qadriyatlarni aks ettiruvçi anglanilgan his-tuyğular, murakkab keçinmalarning vujudga kelişi jarayonidir. H.da yuk-sak his-tuyğular ongli harakatlarni bajarişning mazmuni bilan uyğunlaşgan şaxs holatining murakkab tarkibida keçadi. Mas, mehnatdan lazzatlaniş hislari, axloqiy, aqliy, nafosat tuyğulari H.ning özagi bölib hisoblanadi. Jonivorlar esa bunday imkoniyatlarga ega emas. H.ning fiziologik asosi boş miya katta yarim şarlari pöstida va pöstloq osti qismida yuzaga keladigan nerv jarayonlaridir.

Ergaş Ğoziyev.