Hodi Toqtoş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184-b. — ziyouz.com
Hodi Toqtoş (taxallusi; asl nomi Toqtoşev Hodi Xayrullayeviç) (1900.20.12, Tambov guberniyasi Spasskoye qişloği — 1931.8.12, Qozon)— tatar şoiri. Tirikçilik taşvişi bilan 1915 y.da Buxoroga köçib kelib, 1917 y. voqealariga qadar şu yerda yaşagan. 1921 y. Turkiston qöşinlari tarkibida Toşkentda xizmat qilgan, ayni paytda qisqa muddat Kommunistik un-tda tatar tili va adabiyotidan dars bergan. 1922 y.da Orenburgga borib, «Yöqsillar sözi» gaz.da işlagan. Söngra Qozonga qöçib borgan va qizğin adabiy faoliyat bilan maşğul bölgan.
Ijodi 1918 y.da boşlangan. U Şarq romantik şe'riyati an'analari ruhida «Azroillar» (1916), «Öldirilgan payğambar» (1918), «Unutilgan qasam» (1921) singari şe'rlar, «Yer öğlonlari» (1922) şe'riy tragediyasini yozgan. H.T.ning «Sirkida ovuli», «Dovuldan söng» (1924), «Mukamay» (1929) dostonlari, «Tong şabadasi» (1928—29) tugallanmagan romani va b. asarlarida 20-y. lardagi inqilobiy voqealar öz aksini topgan. Şoirning «Muhabbat tavbasi» (1927), «Alsu» (1929) dos-tonlari va «Yöqolgan gözallik» (1928) dramasida yoşlarning ma'naviy-axloqiy tarbiyasi bilan boğliq masalalar kötarilgan. Tataristonda jamoalaştiriş kampaniyasining ötkazilişi mavzusiga bağişlangan «Komil» (1930) dramasi öz davrida tatar dramaturgiyasining taraqqiyotiga katta ta'sir körsatgan.
H.T. tatar şe'riyatiga yangi mavzular bilan birga yangi ohanglar olib kirgan, qofiya imkoniyatlarini kengay-tirib, tatar adabiyotini yangi şe'riy şakllar bilan boyitgan.
H.T. Ğafur Ğulom, Ğayratiy, Amin Umariy, Şokir Sulaymon va b. özbek şoirlari bilan ijodiy aloqada bölgan. Uning «Kelajakka xatlar» (1931) dostoni va bir neça şe'rlari özbek tiliga tarjima qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲОДИ ТОҚТОШ (тахаллуси; асл номи Тоқтошев Ҳоди Хайруллаевич) (1900.20.12, Тамбов губернияси Спасское қишлоғи — 1931.8.12, Қозон)— татар шоири. Тирикчилик ташвиши билан 1915 й.да Бухорога кўчиб келиб, 1917 й. воқеаларига қадар шу ерда яшаган. 1921 й. Туркистон қўшинлари таркибида Тошкентда хизмат қилган, айни пайтда қисқа муддат Коммунистик ун-тда татар тили ва адабиётидан дарс берган. 1922 й.да Оренбургга бориб, «Йўқсиллар сўзи» газ.да ишлаган. Сўнгра Қозонга қўчиб борган ва қизғин адабий фаолият билан машғул бўлган.
Ижоди 1918 й.да бошланган. У Шарқ романтик шеърияти анъаналари руҳида «Азроиллар» (1916), «Ўлдирилган пайғамбар» (1918), «Унутилган қасам» (1921) сингари шеърлар, «Ер ўғлонлари» (1922) шеърий трагедиясини ёзган. Ҳ.Т.нинг «Сиркида овули», «Довулдан сўнг» (1924), «Мукамай» (1929) достонлари, «Тонг шабадаси» (1928—29) тугалланмаган романи ва б. асарларида 20-й. лардаги инқилобий воқеалар ўз аксини топган. Шоирнинг «Муҳаббат тавбаси» (1927), «Алсу» (1929) дос-тонлари ва «Йўқолган гўзаллик» (1928) драмасида ёшларнинг маънавий-ахлоқий тарбияси билан боғлиқ масалалар кўтарилган. Татаристонда жамоалаштириш кампаниясининг ўтказилиши мавзусига бағишланган «Комил» (1930) драмаси ўз даврида татар драматургиясининг тараққиётига катта таъсир кўрсатган.
Ҳ.Т. татар шеъриятига янги мавзулар билан бирга янги оҳанглар олиб кирган, қофия имкониятларини кенгай-тириб, татар адабиётини янги шеърий шакллар билан бойитган.
Ҳ.Т. Ғафур Ғулом, Ғайратий, Амин Умарий, Шокир Сулаймон ва б. ўзбек шоирлари билан ижодий алоқада бўлган. Унинг «Келажакка хатлар» (1931) достони ва бир неча шеърлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.