Hofiz

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–208-b. — ziyouz.com

Hofiz HOFIZ, Xoja Hofiz Şeroziy (taxalluslari; asl ism-şarifi Şamsuddin Muhammad ibn Muham-mad) (1326 - Şeroz - 1389) — fors şoiri. Otasi bevaqt olamdan ötgaç, H. tirikçilik uçun novvoylik bilan şuğullangan. Zehni ötkir bölganli-gidan tez orada fiqh, hadis, arab tili va adabiyoti, Qur'oni karim va uning tafsirini mukammal özlaştirgan. U, xususan, Qur'on qiroatida yuksak mahoratga erişib, uni 14 usulda tilovat qilgan. Ma'raka-yi-ginlarda Qur'onni, qissaxonlik keçalarida xalq kitoblarini yoqimli ovozda öqib berib, rözğor tebratgan. Şuning uçun ham uni hofiz deb uluğlaşgan va bu nom keyinçaliK şoirning adabiy taxallusiga aylanib ketgan. Yaxşi xattot ham bölgan. Turli kitoblarni köçirgan, Qur'onni kitobat qilgan [Xusrav Dehlaviyning «Xamsa»sidan H. köçirgan 2—4-dostonning qölyozma nusxalari (1355) hoz.

Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida (inv. №2179) saqlanadi]. H. vaqt-vaqti bilan şohlar saroyida xizmat qilgan. Şoh Şujo' Muzaffariyning (1358—84) taxtga çiqişini qutlagan, Şoh Mansurni (1388—92) uluglab, unga 6 ğazal, 1 qasida hamda soqiynoma bağişlagan, lekin hayoti hamişa yöqçilikda ötgan. Ba'zi asarlarida özining quvğinga uçraganini yozgan.

Adabiy merosi bitta lirik şe'rlar devonidan iborat. «Devon»ni şe-rozlik adabiyotşunos Muhammad Gulandom (14- a. oxiri — 15-a. boşlari) tuzgan va u 19-a.da Yevropada naşr etilgan boşqa nusxalar uçun asos bölgan.

H. bir umr Şerozda yaşagan. 14-a. ning 70-y.lari boşida qisqa muddat Isfahon va Yazdda bölgan. Şoirning şe'rlari Şerozdan taşqarida ham maşhur bölganligidan Ban-gola hukmdori Sulton Ğiyosiddin, Dakan podşohi Şoh Mahmud Bahmaniylar H.ni öz saroylariga da'vat qilib, sovğasalomlar yuborganlar. Sulton Ahmad bilan Uvays Jaloyiriy uni Bağdodga ham taklif qilişgan, lekin u bu taklifni rad etgan. U asosan mehnatkaş va huquqsiz xalq tomonida turib, uning quvonçu taşvişlari, dardu alamlarini ota-şin misralarda kuylagani uçun yuqori tabaqalarga unçalik yoqmagan. H. komil musulmon bölib, ijodi Qur'oni karim va Hadisi şarif çaşmasidan suv içgan.

H. möğullar hukmronligi inqirozga uçrab, mayda xonliklar örtasidagi özaro toju taxt talaşlari avj olgan, bundan xalqning ahvoli xarob bölgan bir davrda yaşab ijod etgan. Uning davrida Şeroz 5 marta ana şunday janglar girdobiga tortilib, özi vayron, xalqi qatliom qilingan. Ma'rifatparvar va şe'riyat muxlisi bölgan şayx Abuishoq Inju (1342—53) H.ni qöllab, unga homiylik qilgan. Ma'şuqa ta'rif-tavsi-fi, visol lazzatiyu hijron hasratini tarannum etiş vositasi bölgan ğazalga u ijtimoiy mavzular, fal-safiy fikrmulohazalarni omuxta qilgan. Öz davrining siyosiy manza-ralarini, ma'naviy qiyofasini haqqoniy gavdalantirgan. U işq mavzuiga olam va odam dardini, jamiyat muammolarini olib kirgan. Şoir insonning orzu-intilişlari, quvonçu qayğusi, dardu taşvişlari, muhabbati, fikru öylarini avj pardalarda kuylaş bilan adabiyotning asosiy obyekti inson ekanligini amalda isbotlagan.

H. ğazallari, avvalo, jozibali va yoqimli ohangi bilan har qanday öquv-çini öziga tortadi: hassos va isyonkor ruhi bilan uning qalbini tölqinlantiradi; rang-barang timsolu taşbehlari, yuksak badiiyati, keng va çuqur ma'nolari bilan aqlini band etadi. Qavat-qavat ramzu timsollar pardasiga öralgan şe'rlari bir neça ma'no qirralariga ega bölganligi uçun ham har bir toifa uni öziça talqin etadi, öz maqsadiga xizmat qildiradi. Çunonçi, tasavvuf olimlari H. ijodini ilohiy işq kuyçisi sifatida örgansalar, Ğarb va şöro adabiyotşunoslari dunyoviy nuqtai nazardan tahlil etadilar. Aslida şoir ijodida ilohiylik va dunyoviylik ajoyib bir tarzda uyğunlaşib ketgan. U yeru kökning yaratuvçisi bölmiş Allohni ta'rif-tavsif etiş, unga bölgan hassos muhabbatini kuylaş bilan birga, inson haqida ham fikr yuritadi. H. devoni madrasalarda maxsus darsliklar qatorida öqitilgan. H. şe'rlari tabiiyligi, samimiyligi va yuksak badiiyatga yöğrilganligi, mazmunan teranligi va serqatlamli-gi, falsafasining quyuqligi, nozik işoralarga boyligi, uslubining murakkabligi uçun ham unga «lison ul-ğayb» — «ğoyibning tili» sifatini berganlar. Firdavsiy — masnaviyni, Umar Xayyom — ruboiyni qan-çalik takomilga yetkazgan bölsalar, H. ham ğazalni şunçalik yuksak maqomga kötargan.

Öz ijodida may va u bilan boğliq timsollardan köp foydalangani uçun H. rind va mayparast sifatida ham maşhur. Tasavvuf adabiyotida sufiyona istiloh-timsollarni eng köp qöllagan va ularga eng köp ma'no yuklagan ham H. hisoblanadi.

H. özbek adabiyotiga ham kuçli ta'sir ötkazgan. Sayfi Saroyi, Hofiz Xorazmiy, Sakkokiy, Atoiy, Lutfiy, navoiy, Bobur, Maşrab, Nodira, Amiriy, Munis, Ogahiy kabi barça davr şoirlari H.ni özlariga ustoz bilganlar, undan ta'sirlanib, şe'rlar bitganlar. Navoiy «Devoni Foniy»da H. ğazallari tatabbu'ida 220 dan ortiq ğazal yozgan.

18-a. oxiri — 19-a. boşlarida e'ti-boran H. Ğarb dunyosini ham öziga qaratdi. 1812 y.da Yozef fon Hammer şoir devonini tölaligiça tarjima qilib, nemis tilida naşr ettirgan. Şundan söng Germaniyada H.ga ergaşib yozilgan şe'rlar köpaygan, hatto nemis adabiyotida şarqona şakldagi şe'rlar, ğazallar paydo bölgan. I. Gyote «Ğarbu Şarqdevoni»ni yaratgan. H.ni «noyob uslub daho-si», «muqaddas Hofiz», «Şarqning Volteri» deb uluğlaşgan. Umuman, Ğarbda H.ni Geyne, Gyote, Şelli, Volter, Bayron kabi uluğ yozuvçilar qatorida tilga olişgan. Rus adabiyotida ham H. katta şuhrat qozongan. A.Fet, A.S.Puşkin, M.Yu.Lermontov, V.Jukovskiy, S.Yesenin, P.Gnediç, V.Bryusov kabi rus şoirlari H. ta'sirida şe'rlar yozganlar, uning ijodini yuksak baholaganlar.

Özbekistonda Ş.Şomuhamedov, A.Hayitmetov, N.Komilov, H.Homidiy va b. H. haqida tadqiqot olib borganlar. Şoir şe'rlari A.Avloniy, Xurşid, Çustiy, Muinzoda, Vasfiy, Ş.Şomuhamedov, J.Jab-borov, E.Vohidov, J.Quvnoq, M.Kenjabek tomonidan tarjima qilingan.

H. özi sevgan Musallo boğida dafn etilgan va uning şarofati bilan keyinçalik bu boğ «Hofiziya» nomini olib, jahon ilmu adab ahlining ziyoratgohiga aylangan. Temuriylardan Abulqosim Bobur şoir qabrini obod qildirgan. Söng Eron hukmdorlaridan Karimxon Zand hoz. sağanani qurdirgan (18.11).

As: Ğazallar, T., 1958; Kulliyot, Duşanba, 1983; Hofiz Şeroziy şe'riyatidan, T., 1985; Işqdaftari, T., 2000.

Ad.: Şomuhamedov Ş., Hofiz Şeroziy, T, 1965; Navoiy va alabiy ta'sir masalalari, T., 1968; Braginskiy I.S., Iz istorii persidsko-tadjikskoy literaturm, M., 1972;Salomov Ğ.,Komilov N., Döstlik köpriklari, T., 1979.

Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲОФИЗ, Хожа Ҳофиз Шерозий (тахаллуслари; асл исм-шарифи Шамсуддин Муҳаммад ибн Муҳам-мад) (1326 - Шероз - 1389) — форс шоири. Отаси бевақт оламдан ўтгач, Ҳ. тирикчилик учун новвойлик билан шуғулланган. Зеҳни ўткир бўлганли-гидан тез орада фиқҳ, ҳадис, араб тили ва адабиёти, Қуръони карим ва унинг тафсирини мукаммал ўзлаштирган. У, хусусан, Қуръон қироатида юксак маҳоратга эришиб, уни 14 усулда тиловат қилган. Маърака-йи-гинларда Қуръонни, қиссахонлик кечаларида халқ китобларини ёқимли овозда ўқиб бериб, рўзғор тебратган. Шунинг учун ҳам уни ҳофиз деб улуғлашган ва бу ном кейинчалиК шоирнинг адабий тахаллусига айланиб кетган. Яхши хаттот ҳам бўлган. Турли китобларни кўчирган, Қуръонни китобат қилган [Хусрав Деҳлавийнинг «Хамса»сидан Ҳ. кўчирган 2—4-достоннинг қўлёзма нусхалари (1355) ҳоз.

Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида (инв. №2179) сақланади]. Ҳ. вақт-вақти билан шоҳлар саройида хизмат қилган. Шоҳ Шужоъ Музаффарийнинг (1358—84) тахтга чиқишини қутлаган, Шоҳ Мансурни (1388—92) улуглаб, унга 6 ғазал, 1 қасида ҳамда соқийнома бағишлаган, лекин ҳаёти ҳамиша йўқчиликда ўтган. Баъзи асарларида ўзининг қувғинга учраганини ёзган.

Адабий мероси битта лирик шеърлар девонидан иборат. «Девон»ни ше-розлик адабиётшунос Муҳаммад Гуландом (14- а. охири — 15-а. бошлари) тузган ва у 19-а.да Европада нашр этилган бошқа нусхалар учун асос бўлган.

Ҳ. бир умр Шерозда яшаган. 14-а. нинг 70-й.лари бошида қисқа муддат Исфаҳон ва Яздда бўлган. Шоирнинг шеърлари Шероздан ташқарида ҳам машҳур бўлганлигидан Бан-гола ҳукмдори Султон Ғиёсиддин, Дакан подшоҳи Шоҳ Маҳмуд Баҳманийлар Ҳ.ни ўз саройларига даъват қилиб, совғасаломлар юборганлар. Султон Аҳмад билан Увайс Жалойирий уни Бағдодга ҳам таклиф қилишган, лекин у бу таклифни рад этган. У асосан меҳнаткаш ва ҳуқуқсиз халқ томонида туриб, унинг қувончу ташвишлари, дарду аламларини ота-шин мисраларда куйлагани учун юқори табақаларга унчалик ёқмаган. Ҳ. комил мусулмон бўлиб, ижоди Қуръони карим ва Ҳадиси шариф чашмасидан сув ичган.

Ҳ. мўғуллар ҳукмронлиги инқирозга учраб, майда хонликлар ўртасидаги ўзаро тожу тахт талашлари авж олган, бундан халқнинг аҳволи хароб бўлган бир даврда яшаб ижод этган. Унинг даврида Шероз 5 марта ана шундай жанглар гирдобига тортилиб, ўзи вайрон, халқи қатлиом қилинган. Маърифатпарвар ва шеърият мухлиси бўлган шайх Абуисҳоқ Инжу (1342—53) Ҳ.ни қўллаб, унга ҳомийлик қилган. Маъшуқа таъриф-тавси-фи, висол лаззатию ҳижрон ҳасратини тараннум этиш воситаси бўлган ғазалга у ижтимоий мавзулар, фал-сафий фикрмулоҳазаларни омухта қилган. Ўз даврининг сиёсий манза-раларини, маънавий қиёфасини ҳаққоний гавдалантирган. У ишқ мавзуига олам ва одам дардини, жамият муаммоларини олиб кирган. Шоир инсоннинг орзу-интилишлари, қувончу қайғуси, дарду ташвишлари, муҳаббати, фикру ўйларини авж пардаларда куйлаш билан адабиётнинг асосий объекти инсон эканлигини амалда исботлаган.

Ҳ. ғазаллари, аввало, жозибали ва ёқимли оҳанги билан ҳар қандай ўқув-чини ўзига тортади: ҳассос ва исёнкор руҳи билан унинг қалбини тўлқинлантиради; ранг-баранг тимсолу ташбеҳлари, юксак бадиияти, кенг ва чуқур маънолари билан ақлини банд этади. Қават-қават рамзу тимсоллар пардасига ўралган шеърлари бир неча маъно қирраларига эга бўлганлиги учун ҳам ҳар бир тоифа уни ўзича талқин этади, ўз мақсадига хизмат қилдиради. Чунончи, тасаввуф олимлари Ҳ. ижодини илоҳий ишқ куйчиси сифатида ўргансалар, Ғарб ва шўро адабиётшунослари дунёвий нуқтаи назардан таҳлил этадилар. Аслида шоир ижодида илоҳийлик ва дунёвийлик ажойиб бир тарзда уйғунлашиб кетган. У еру кўкнинг яратувчиси бўлмиш Аллоҳни таъриф-тавсиф этиш, унга бўлган ҳассос муҳаббатини куйлаш билан бирга, инсон ҳақида ҳам фикр юритади. Ҳ. девони мадрасаларда махсус дарсликлар қаторида ўқитилган. Ҳ. шеърлари табиийлиги, самимийлиги ва юксак бадииятга йўғрилганлиги, мазмунан теранлиги ва серқатламли-ги, фалсафасининг қуюқлиги, нозик ишораларга бойлиги, услубининг мураккаблиги учун ҳам унга «лисон ул-ғайб» — «ғойибнинг тили» сифатини берганлар. Фирдавсий — маснавийни, Умар Хайём — рубоийни қан-чалик такомилга етказган бўлсалар, Ҳ. ҳам ғазални шунчалик юксак мақомга кўтарган.

Ўз ижодида май ва у билан боғлиқ тимсоллардан кўп фойдалангани учун Ҳ. ринд ва майпараст сифатида ҳам машҳур. Тасаввуф адабиётида суфиёна истилоҳ-тимсолларни энг кўп қўллаган ва уларга энг кўп маъно юклаган ҳам Ҳ. ҳисобланади.

Ҳ. ўзбек адабиётига ҳам кучли таъсир ўтказган. Сайфи Саройи, Ҳофиз Хоразмий, Саккокий, Атоий, Лутфий, навоий, Бобур, Машраб, Нодира, Амирий, Мунис, Огаҳий каби барча давр шоирлари Ҳ.ни ўзларига устоз билганлар, ундан таъсирланиб, шеърлар битганлар. Навоий «Девони Фоний»да Ҳ. ғазаллари татаббуъида 220 дан ортиқ ғазал ёзган.

18-а. охири — 19-а. бошларида эъти-боран Ҳ. Ғарб дунёсини ҳам ўзига қаратди. 1812 й.да Йозеф фон Ҳаммер шоир девонини тўлалигича таржима қилиб, немис тилида нашр эттирган. Шундан сўнг Германияда Ҳ.га эргашиб ёзилган шеърлар кўпайган, ҳатто немис адабиётида шарқона шаклдаги шеърлар, ғазаллар пайдо бўлган. И. Гёте «Ғарбу Шарқдевони»ни яратган. Ҳ.ни «ноёб услуб даҳо-си», «муқаддас Ҳофиз», «Шарқнинг Вольтери» деб улуғлашган. Умуман, Ғарбда Ҳ.ни Гейне, Гёте, Шелли, Вольтер, Байрон каби улуғ ёзувчилар қаторида тилга олишган. Рус адабиётида ҳам Ҳ. катта шуҳрат қозонган. А.Фет, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, В.Жуковский, С.Есенин, П.Гнедич, В.Брюсов каби рус шоирлари Ҳ. таъсирида шеърлар ёзганлар, унинг ижодини юксак баҳолаганлар.

Ўзбекистонда Ш.Шомуҳамедов, А.Ҳайитметов, Н.Комилов, Ҳ.Ҳомидий ва б. Ҳ. ҳақида тадқиқот олиб борганлар. Шоир шеърлари А.Авлоний, Хуршид, Чустий, Муинзода, Васфий, Ш.Шомуҳамедов, Ж.Жаб-боров, Э.Воҳидов, Ж.Қувноқ, М.Кенжабек томонидан таржима қилинган.

Ҳ. ўзи севган Мусалло боғида дафн этилган ва унинг шарофати билан кейинчалик бу боғ «Ҳофизия» номини олиб, жаҳон илму адаб аҳлининг зиёратгоҳига айланган. Темурийлардан Абулқосим Бобур шоир қабрини обод қилдирган. Сўнг Эрон ҳукмдорларидан Каримхон Занд ҳоз. сағанани қурдирган (18.11).

Ас: Ғазаллар, Т., 1958; Куллиёт, Душанба, 1983; Ҳофиз Шерозий шеъриятидан, Т., 1985; Ишқдафтари, Т., 2000.

Ад.: Шомуҳамедов Ш., Ҳофиз Шерозий, Т, 1965; Навоий ва алабий таъсир масалалари, Т., 1968; Брагинский И.С., Из истории персидско-таджикской литературм, М., 1972;Саломов Ғ.,Комилов Н., Дўстлик кўприклари, Т., 1979.

Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.