Hol
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–194-b. — ziyouz.com
Hol (tilşunoslikda) — gapning ikkinçi darajali bölaklaridan biri bölib, işharakatning belgi-sifatini, uning bajariliş usulini, şu bajariliş bilan boğliq bölgan örin, payt, sabab, maqsad, şart-şaroit, miqdordaraja kabi xususiyatlarini körsatadi. H. raviş, fe'l, ot, sifat, son, olmoş kabi söz turkumlari b-n, şuningdek, taklidiy sözlar bilan ifodalanadi: Odil uyalganidan qizarib ketdi (Oybek); Sulaymonov tantanali ravişda knopkani bosdi (Abdulla Qahhor); Yetti ölçab, bir kes (Maqol). Ravişning barça turlari H. vazifasida kela oladi. Fe'lning ravişdoş, sifatdoş şakllari H. vazifasida keladi. Mas, Saida kulib sözladi. Anvar jilmaygan holda kirib keldi. Uzbek tilida H. mazmun jihatdan 8 xil böladi: Tarz H. — işharakatning bajariliş holati, usuli va sifatini bildiradi, odatda fe'lga boğlanadi: Ular juda sekin yurişdi (Oybek). Mikdor-daraja H.i — işharakatning bajariliş darajasini, şu bajariliş bilan birga boğliq bölgan miq-dorni bildiradi: Köp öyla, oz sözla (Maqol). Sabab H.i — harakat, holat yoki belgining röy beriş saba-bini bildiradi. Bunday H.lar fe'l bilan ifodalangan bölakka ham, ot bilan (keng ma'noda) ifodalangan bölakka ham boğlana oladi: Qolaversa, k ye n -jaukamizga jonimiz kuyga-nidan keldik (O.Yoqubov). Uşa oqşom men andak şarob içganim uçun kayfiyatim yaxşi edi (R.Tagor). Maq-sad H.i — harakat, holat yoki belgining röy berişidagi maqsadni ang-latadi: Sizni deb bu yerga keldim, Yölçi aka (Oybek). Şart H.i — harakat, holatning biror şart asosida röy berişini bildiradi: I ş -lasa, tişlaydi. Tösiqsizlik H.i — harakat, holatning röy berişiga tösiq böla olmagan şartni bildira-di: U körsa ham özini körmaslikka soladi. Örin H.i — harakat va holatning röy berişi, boşlaniş, yönaliş örnini va bu yönalişdagi sönggi nuqtani bildiradi: Stansiyadan temiryölçilar, şahardan haşarçilar yetib keldi (A.Mux-tor). Har yerni qilma orzu, har yerda bor toş-tarozu (Maqol). Payt H.i — harakat, holatning röy beriş vaqtini anglatadi: Ertaindin bu srlar qam çamandek yaşnaydi (Ş.Ra-şidov).
Sönggi yillarda H. böyiça olib borilgan ilmiy izlanişlar natijalari H.ning ma'no (mazmun) turlari keragiça taqlil qilingan bölsa-da, uning grammatik tabiati çuqur va atrofliça tavsif etilmaganligini körsatadi. Amalga oşirilgan tadqi-qotlar ham H.ning faqat nutqiy kölamdagi taşqi belgilari, ma'nosi, vazifasi hamda ifodalaniş xususiyatlarini talqin qilişga bağişlangan.
Ad.Ubayeva F., Hozirgi özbek adabiy tilida hol kategoriyasi, T., 1971; Özbek tili grammatikasi, 2-j., Sintaksis, T., 1976. Ilhomjon Madrahimov,
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲОЛ (тилшуносликда) — гапнинг иккинчи даражали бўлакларидан бири бўлиб, ишҳаракатнинг белги-сифатини, унинг бажарилиш усулини, шу бажарилиш билан боғлиқ бўлган ўрин, пайт, сабаб, мақсад, шарт-шароит, миқдордаража каби хусусиятларини кўрсатади. Ҳ. равиш, феъл, от, сифат, сон, олмош каби сўз туркумлари б-н, шунингдек, таклидий сўзлар билан ифодаланади: Одил уялганидан қизариб кетди (Ойбек); Сулаймонов тантанали равишда кнопкани босди (Абдулла Қаҳҳор); Етти ўлчаб, бир кес (Мақол). Равишнинг барча турлари Ҳ. вазифасида кела олади. Феълнинг равишдош, сифатдош шакллари Ҳ. вазифасида келади. Мас, Саида кулиб сўзлади. Анвар жилмайган ҳолда кириб келди. Узбек тилида Ҳ. мазмун жиҳатдан 8 хил бўлади: Тарз Ҳ. — ишҳаракатнинг бажарилиш ҳолати, усули ва сифатини билдиради, одатда феълга боғланади: Улар жуда секин юришди (Ойбек). Микдор-даража Ҳ.и — ишҳаракатнинг бажарилиш даражасини, шу бажарилиш билан бирга боғлиқ бўлган миқ-дорни билдиради: Кўп ўйла, оз сўзла (Мақол). Сабаб Ҳ.и — ҳаракат, ҳолат ёки белгининг рўй бериш саба-бини билдиради. Бундай Ҳ.лар феъл билан ифодаланган бўлакка ҳам, от билан (кенг маънода) ифодаланган бўлакка ҳам боғлана олади: Қолаверса, к е н -жаукамизга жонимиз куйга-нидан келдик (О.Ёқубов). Уша оқшом мен андак шароб ичганим учун кайфиятим яхши эди (Р.Тагор). Мақ-сад Ҳ.и — ҳаракат, ҳолат ёки белгининг рўй беришидаги мақсадни анг-латади: Сизни деб бу ерга келдим, Йўлчи ака (Ойбек). Шарт Ҳ.и — ҳаракат, ҳолатнинг бирор шарт асосида рўй беришини билдиради: И ш -ласа, тишлайди. Тўсиқсизлик Ҳ.и — ҳаракат, ҳолатнинг рўй беришига тўсиқ бўла олмаган шартни билдира-ди: У кўрса ҳам ўзини кўрмасликка солади. Ўрин Ҳ.и — ҳаракат ва ҳолатнинг рўй бериши, бошланиш, йўналиш ўрнини ва бу йўналишдаги сўнгги нуқтани билдиради: Станциядан темирйўлчилар, шаҳардан ҳашарчилар етиб келди (А.Мух-тор). Ҳар ерни қилма орзу, ҳар ерда бор тош-тарозу (Мақол). Пайт Ҳ.и — ҳаракат, ҳолатнинг рўй бериш вақтини англатади: Эртаиндин бу срлар қам чамандек яшнайди (Ш.Ра-шидов).
Сўнгги йилларда Ҳ. бўйича олиб борилган илмий изланишлар натижалари Ҳ.нинг маъно (мазмун) турлари керагича тақлил қилинган бўлса-да, унинг грамматик табиати чуқур ва атрофлича тавсиф этилмаганлигини кўрсатади. Амалга оширилган тадқи-қотлар ҳам Ҳ.нинг фақат нутқий кўламдаги ташқи белгилари, маъноси, вазифаси ҳамда ифодаланиш хусусиятларини талқин қилишга бағишланган.
Ад.Убаева Ф., Ҳозирги ўзбек адабий тилида ҳол категорияси, Т., 1971; Ўзбек тили грамматикаси, 2-ж., Синтаксис, Т., 1976. Илҳомжон Мадраҳимов,
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.