Holat diagrammasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194-b. — ziyouz.com
Holat diagrammasi HOLAT DIAGRAMMASI, muvozanat diagrammasi, fazoviy diagramma — fizik-kimyoviy sistemaning tarkibi va holat parametrlari orasidagi munosabatning geomet-rik ifodasi. Holat parametrlari — termodinamik sistema holatini ifo-dalaydigan fizik kattaliklar (t-ra, bosim, soliştirma hajm, magnitlanganlik, elektr qutblaniş va h.k.). H.d. bir yoki köp komponentli moddaning muvozanat holatini geometrik tarzda ifodalaydi. Bu holat bir fazali, ikki fazali va köp fazali böladi. Fazalar gazsimon, suyuq, qattiq, öta ötkazuvçan, segnetoelektrik va b. bölişi mumkin.
Agar sistema bitta komponentdan iborat bölsa (eng sodda hol), H.d. töğri burçakli uç koordinata öqiga (bu öqdar böyiça t-ra T bosim R va mol qajm V qöyiladi) qurilgan 3 ölçovli fazoviy şakl körinişini oladi.
Ikki fazali muvozanat holat egri çiziqlar, 3 fazalisi esa nuqta bilan tasvirlanadi. Har qanday modda qat-tiq, suyuq va gazsimon fazasining muvozanatiga mos keluvçi 0 nuqta unlama nuqta deyiladi. Köp kompo-nentli sistemalarning H.d. murakkab böladi. H.d.ni eksperimental qurişda fizik-kimyoviy, termik va rent-genografik analiz, optik va elektron mikroskopiya, dilatometriya va b. usullardan foydalaniladi. H.d. amal-da, metallşunoslik, metallurgiya va kimyoning turli sohalarida keng qöllanadi. Qotişmalarning eriş sohasi, t-rasi termik işlov rejimlari H.d.ga köra aniqlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲОЛАТ ДИАГРАММАСИ, мувозанат диаграммаси, фазовий диаграмма — физик-кимёвий системанинг таркиби ва ҳолат параметрлари орасидаги муносабатнинг геомет-рик ифодаси. Ҳолат параметрлари — термодинамик система ҳолатини ифо-далайдиган физик катталиклар (т-ра, босим, солиштирма ҳажм, магнитланганлик, электр қутбланиш ва ҳ.к.). Ҳ.д. бир ёки кўп компонентли модданинг мувозанат ҳолатини геометрик тарзда ифодалайди. Бу ҳолат бир фазали, икки фазали ва кўп фазали бўлади. Фазалар газсимон, суюқ, қаттиқ, ўта ўтказувчан, сегнетоэлектрик ва б. бўлиши мумкин.
Агар система битта компонентдан иборат бўлса (энг содда ҳол), Ҳ.д. тўғри бурчакли уч координата ўқига (бу ўқдар бўйича т-ра Т босим Р ва моль қажм V қўйилади) қурилган 3 ўлчовли фазовий шакл кўринишини олади.
Икки фазали мувозанат ҳолат эгри чизиқлар, 3 фазалиси эса нуқта билан тасвирланади. Ҳар қандай модда қат-тиқ, суюқ ва газсимон фазасининг мувозанатига мос келувчи 0 нуқта унлама нуқта дейилади. Кўп компо-нентли системаларнинг Ҳ.д. мураккаб бўлади. Ҳ.д.ни экспериментал қуришда физик-кимёвий, термик ва рент-генографик анализ, оптик ва электрон микроскопия, дилатометрия ва б. усуллардан фойдаланилади. Ҳ.д. амал-да, металлшунослик, металлургия ва кимёнинг турли соҳаларида кенг қўлланади. Қотишмаларнинг эриш соҳаси, т-раси термик ишлов режимлари Ҳ.д.га кўра аниқланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.