Homiladorlik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–199-b. — ziyouz.com
Homiladorlik HOMILADORLIK, oğir oyoqlik — uruğlangan tuxumhujayraning ona organizmida rivojlanib, yetuk homilaga aylanişidan iborat fiziologik jarayon. Ayol tuxumdonida yetilib çiqqan tuxumhujayraning erkak jinsiy hujayrasi bilan qöşilişi (uruğlanişi)dan boşlanadi va örta hisobda 280 kun, ya'ni 10 qamariy oy davom etadi.
Uruğlaniş baçadon nayida röy beradi. Uruğlangan tuxumhujayra baça-don nayining çuvalçangsimon qisqarişi tufayli baçadon böşliğiga qarab surilib boradi, şu vaqtda u mayin tuklar (vorsinkalar) bilan qoplanib, köp hujayrali embrionga aylanadi, öşa tuklar yordamida baça-don şilliq pardasiga payvandlanib oladi. Şu vaqtdan boşlab homila şakllana boşlaydi va ayol organizmidagi ba'zi sistemalar funksiyasi tegişliça özgarib boradi. Embrionning baçadonga payvandlangan joyida tuklar juda ösib ketadi va ulardan platsenta, ya'ni yöldoşning tarkibiy qismi — bola örni hosil böladi, u kindik orqali homila bilan tutaşadi. Kindik qon tomirlari böylab platsenta orqali ona organizmidan homilaga oziq moddalar, kis-lorod kelib turadi va homiladan keladigan almaşinuv mahsulotlari çiqib ketadi.
Baçadon naylarining turli kasalliklarida tuxumhujayraning baçadonga qarab surilib kelişiga tösqinlik qiladigan özgarişlar oqibatida tuxumhujayra baçadon nayiga payvandlanib qolişi mumkin (q. Banadondan taşqari homiladorlik).
H. davrida ayol organizmida har xil funksional özgarişlar röy berib, homilaning yaxşi rivojlanib borişi uçun qulay şaroitlar yuzaga keladi. Bu davrda markaziy nerv sistemasi funksiyasi bir qadar özga-rib, natijada orqa miyaning qözğa-luvçanligi pasayadi, bu — baçadon muskullarining böşaşişi va uning tinç holatda bölişiga olib keladi.
H. paytida hosil böladigan sariq tana va platsenta homilaning oy-kuni yetib tugilişi uçun zarur gormonlar işlab çiqaradi; platsentadan işlanib çiqadigan va b. gormonlar ta'sirida sut bezlari kattalaşib, H. oxiriga borganda, undan oğiz suti, çilla davrida esa sut kela boşlaydi. Baçadonda ham talaygina özgarişlar röy beradi: u ham böyiga, ham eniga qarab ösib, platsentaga qon olib keladigan yirik va mayda qon tomirlari nihoyatda köpayadi. Ayol çuqurroq nafas oladigan bölib qoladi, bu — qonning kislorod bilan köproq töyinişini ta'minlaydi. Yurakning qis-qariş xususiyati sezilarli darajada kuçayadi, natijada kislorod bilan töyingan qon ayolning hayot uçun muhim a'zolariga, jumladan baçadoniga tezroq yetkazib beriladi. Buyraklar ham zör berib işlab, ona organizmidagina emas, balki homilada ham paydo bölgan almaşinuv mahsulotlarini ajratib çiqarib turadi. Kömikda eritrotsitlar hosil bölişi tezlaşadi, ya'ni qon miqdori köpayadi, qon tomirlari kengayib, gaz alma-şinuvi kuçayadi. Şu bois homilador organizmidagi a'zo va sistemalarning normal işlab turişini ta'minlaş hamda homila rivojlanadigan qulay şaroit vujudga keltiriş uçun oziq moddalar va kislorod köp bölişi kerak. Homiladorning ahvoli va özini qanday tutişi köp jihatdan H.ning normal keçişi, ho-milaning keyin qanday rivojlanib borişi va bölğusi bolaning soğli-ğini belgilab beradi. Homilador ayolning biror kasallik (gripp, sil, rev-matizm, angina, qandli diabet, kam-qonlik, jigar, buyrak, yurak kasalliklari va b.) bilan oğrişi, notöğri ovqatlaniş, kun tartibini buzişi, vraç buyurmagan dorilarni içişi homila taraqqiyotiga yomon ta'sir qilişi mumkin.
H. çoğida turli asoratlar bölmasligi uçun mumkin qadar barvaqt (hayz töxtaşi b-n) ayollar maslahatxonasiga borib, tekşiruvdan ötiş va kerakli maslahatlar, zarur bölsa, tegişli davo oliş lozim. H. davrida ayol öz badani va kiyim-keçaklari tozaligiga alohida e'tibor berişi kerak.
H. normal ötayotgan bölsa, ayol odatdagi turmuş tarzini özgartirişi şart emas, u öz yumuşlarini dam olibdam olib bajaraverişi mumkin. Faqat oğir narsa kötarmaslik, qal-tis, keskin harakatlar qilmaslik maq-sadga muvofiq.
Tiniqib uxlaşning ahamiyati bor, ayol kamida 8 soat uxlaşi, keçqurun yotişdan oldin oçiq havoda bir oz sayr qilişi va xonani şamollatişi tavsiya etiladi. Soğlom homila-dorlarning vraç tavsiyasiga köra havo va quyoş vannalari qabul qilişiga ruxsat etiladi. H. normal ötayotgan bölsagina ayol daryo va anhorlarda çömilişi mumkin. H.ning birinçi kunlaridan boşlaboq oçiq havoda imkoni boriça köproq bölişga harakat qiliş lozim, çunki odam uy içida ötiraversa kislorodga yolçimay qoli-şi, natijada har xil asoratlar yuz berişi mumkin.
H.ning eson-omon ötişi va homilaning yaxşi rivojlanib borişi uçun asosiy şartlardan biri yaxşi ovqatlanişdir; ovqat töyimli, xilma-xil, oqsillar va vitaminlar (ayniqsa S vitamini) ga boy bölişi kerak. H.ning oxirgi oylarida yoğliq va xamir ovqatlarni köp tanovul qiliş yaramaydi, çunki bunday ovqat homilaning ança kattalaşib ketişi va tuğişning qiyinlaşib qolişiga sabab bölişi mumkin.
Soğliq özgargan ba'zi hollarda, mas, badanga şiş kelganida vraç odatda tuzsiz parhez buyuradi. Homi-lador ayol yengil badan tarbiya maşqlarini qilib turişi lozim. H. davrlariga qarab maxsus gimnastika maşqlari kompleksi tavsiya etiladi (buni faqat vraç buyuradi). Muntazam badan tarbiya maşqlarini qilib turuvçi ayollarning tez va eson-omon közi yoriydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲОМИЛАДОРЛИК, оғир оёқлик — уруғланган тухумҳужайранинг она организмида ривожланиб, етук ҳомилага айланишидан иборат физиологик жараён. Аёл тухумдонида етилиб чиққан тухумҳужайранинг эркак жинсий ҳужайраси билан қўшилиши (уруғланиши)дан бошланади ва ўрта ҳисобда 280 кун, яъни 10 қамарий ой давом этади.
Уруғланиш бачадон найида рўй беради. Уруғланган тухумҳужайра бача-дон найининг чувалчангсимон қисқариши туфайли бачадон бўшлиғига қараб сурилиб боради, шу вақтда у майин туклар (ворсинкалар) билан қопланиб, кўп ҳужайрали эмбрионга айланади, ўша туклар ёрдамида бача-дон шиллиқ пардасига пайвандланиб олади. Шу вақтдан бошлаб ҳомила шакллана бошлайди ва аёл организмидаги баъзи системалар функцияси тегишлича ўзгариб боради. Эмбрионнинг бачадонга пайвандланган жойида туклар жуда ўсиб кетади ва улардан плацента, яъни йўлдошнинг таркибий қисми — бола ўрни ҳосил бўлади, у киндик орқали ҳомила билан туташади. Киндик қон томирлари бўйлаб плацента орқали она организмидан ҳомилага озиқ моддалар, кис-лород келиб туради ва ҳомиладан келадиган алмашинув маҳсулотлари чиқиб кетади.
Бачадон найларининг турли касалликларида тухумҳужайранинг бачадонга қараб сурилиб келишига тўсқинлик қиладиган ўзгаришлар оқибатида тухумҳужайра бачадон найига пайвандланиб қолиши мумкин (қ. Банадондан ташқари ҳомиладорлик).
Ҳ. даврида аёл организмида ҳар хил функционал ўзгаришлар рўй бериб, ҳомиланинг яхши ривожланиб бориши учун қулай шароитлар юзага келади. Бу даврда марказий нерв системаси функцияси бир қадар ўзга-риб, натижада орқа миянинг қўзға-лувчанлиги пасаяди, бу — бачадон мускулларининг бўшашиши ва унинг тинч ҳолатда бўлишига олиб келади.
Ҳ. пайтида ҳосил бўладиган сариқ тана ва плацента ҳомиланинг ой-куни етиб тугилиши учун зарур гормонлар ишлаб чиқаради; плацентадан ишланиб чиқадиган ва б. гормонлар таъсирида сут безлари катталашиб, Ҳ. охирига борганда, ундан оғиз сути, чилла даврида эса сут кела бошлайди. Бачадонда ҳам талайгина ўзгаришлар рўй беради: у ҳам бўйига, ҳам энига қараб ўсиб, плацентага қон олиб келадиган йирик ва майда қон томирлари ниҳоятда кўпаяди. Аёл чуқурроқ нафас оладиган бўлиб қолади, бу — қоннинг кислород билан кўпроқ тўйинишини таъминлайди. Юракнинг қис-қариш хусусияти сезиларли даражада кучаяди, натижада кислород билан тўйинган қон аёлнинг ҳаёт учун муҳим аъзоларига, жумладан бачадонига тезроқ етказиб берилади. Буйраклар ҳам зўр бериб ишлаб, она организмидагина эмас, балки ҳомилада ҳам пайдо бўлган алмашинув маҳсулотларини ажратиб чиқариб туради. Кўмикда эритроцитлар ҳосил бўлиши тезлашади, яъни қон миқдори кўпаяди, қон томирлари кенгайиб, газ алма-шинуви кучаяди. Шу боис ҳомиладор организмидаги аъзо ва системаларнинг нормал ишлаб туришини таъминлаш ҳамда ҳомила ривожланадиган қулай шароит вужудга келтириш учун озиқ моддалар ва кислород кўп бўлиши керак. Ҳомиладорнинг аҳволи ва ўзини қандай тутиши кўп жиҳатдан Ҳ.нинг нормал кечиши, ҳо-миланинг кейин қандай ривожланиб бориши ва бўлғуси боланинг соғли-ғини белгилаб беради. Ҳомиладор аёлнинг бирор касаллик (грипп, сил, рев-матизм, ангина, қандли диабет, кам-қонлик, жигар, буйрак, юрак касалликлари ва б.) билан оғриши, нотўғри овқатланиш, кун тартибини бузиши, врач буюрмаган дориларни ичиши ҳомила тараққиётига ёмон таъсир қилиши мумкин.
Ҳ. чоғида турли асоратлар бўлмаслиги учун мумкин қадар барвақт (ҳайз тўхташи б-н) аёллар маслаҳатхонасига бориб, текширувдан ўтиш ва керакли маслаҳатлар, зарур бўлса, тегишли даво олиш лозим. Ҳ. даврида аёл ўз бадани ва кийим-кечаклари тозалигига алоҳида эътибор бериши керак.
Ҳ. нормал ўтаётган бўлса, аёл одатдаги турмуш тарзини ўзгартириши шарт эмас, у ўз юмушларини дам олибдам олиб бажаравериши мумкин. Фақат оғир нарса кўтармаслик, қал-тис, кескин ҳаракатлар қилмаслик мақ-садга мувофиқ.
Тиниқиб ухлашнинг аҳамияти бор, аёл камида 8 соат ухлаши, кечқурун ётишдан олдин очиқ ҳавода бир оз сайр қилиши ва хонани шамоллатиши тавсия этилади. Соғлом ҳомила-дорларнинг врач тавсиясига кўра ҳаво ва қуёш ванналари қабул қилишига рухсат этилади. Ҳ. нормал ўтаётган бўлсагина аёл дарё ва анҳорларда чўмилиши мумкин. Ҳ.нинг биринчи кунларидан бошлабоқ очиқ ҳавода имкони борича кўпроқ бўлишга ҳаракат қилиш лозим, чунки одам уй ичида ўтираверса кислородга ёлчимай қоли-ши, натижада ҳар хил асоратлар юз бериши мумкин.
Ҳ.нинг эсон-омон ўтиши ва ҳомиланинг яхши ривожланиб бориши учун асосий шартлардан бири яхши овқатланишдир; овқат тўйимли, хилма-хил, оқсиллар ва витаминлар (айниқса С витамини) га бой бўлиши керак. Ҳ.нинг охирги ойларида ёғлиқ ва хамир овқатларни кўп тановул қилиш ярамайди, чунки бундай овқат ҳомиланинг анча катталашиб кетиши ва туғишнинг қийинлашиб қолишига сабаб бўлиши мумкин.
Соғлиқ ўзгарган баъзи ҳолларда, мас, баданга шиш келганида врач одатда тузсиз парҳез буюради. Ҳоми-ладор аёл енгил бадан тарбия машқларини қилиб туриши лозим. Ҳ. даврларига қараб махсус гимнастика машқлари комплекси тавсия этилади (буни фақат врач буюради). Мунтазам бадан тарбия машқларини қилиб турувчи аёлларнинг тез ва эсон-омон кўзи ёрийди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.